fbpx

Ο απόκρυφος χαρακτήρας τής καλλιτεχνικής φωτογραφίας

Φωτογράφος-Καθημερινή

Ιούλιος-Αύγουστος 2006

Η αναμνηστική φωτογραφία θεωρείται -και είναι πράγματι- ένα λαϊκό μέσο διασκέδασης και καταγραφής τής μνήμης. Αντίθετα, η καλλιτεχνική φωτογραφία χρησιμοποιεί την καταγραφή σαν προκάλυψη ενός απόκρυφου χαρακτήρα, ο οποίος την περιορίζει σε έναν μικρό κύκλο μυημένων θεατών. Θα μπορούσε βέβαια να διατυπωθεί η αντίρρηση ότι κάθε τέχνη και μάλιστα στα υψηλά της επίπεδα αποτελεί προνόμιο μιας περιορισμένης μερίδας ανθρώπων που είναι εξοικειωμένοι με αυτήν. Η ειδοποιός διαφορά όμως στην περίπτωση τής καλλιτεχνικής φωτογραφίας, διαφορά που επιβαρύνει τον μυστηριώδη απόκρυφο χαρακτήρα της, είναι ότι πρόκειται ταυτόχρονα για ένα εξαιρετικά φτωχό καλλιτεχνικό μέσον, το οποίο μάλιστα δεν έχει την πολυτέλεια τής μετριότητας. Μια φωτογραφία είτε είναι σημαντική είτε δεν είναι. Είτε υπάρχει είτε δεν υπάρχει. Οι επιλογές που στηρίζονται στην επιείκεια δεν κάνουν τίποτε άλλο από το να επιχειρούν να διασώσουν φωτογραφίες ουσιαστικά ανύπαρκτες. Αλλά και όσες διασώζονται ή ξεχωρίζουν δεν διαθέτουν πολλαπλά επίπεδα προσέγγισης, ανάγνωσης και θαυμασμού. Για να εκτιμηθούν, είναι αναγκαίο να αντιμετωπιστούν στην ολότητά τους. Από την άλλη μεριά δεν διαθέτουν τα αντίστοιχα τής δεξιοτεχνίας, τής ερμηνείας, τού λόγου, τής ύλης, τής μελωδίας, τής αφήγησης, των παράλληλων υποστηρικτικών τεχνών, όπως συμβαίνει με το θέατρο, τον κινηματογράφο, τον χορό, τη μουσική ή τη ζωγραφική, όπου η προσέγγιση και η εκτίμηση μπορεί να αναφέρονται σε επί μέρους στοιχεία τού έργου.

Ακόμη πάρα πέρα η λεπτότητα των διακρίσεων και των ορίων που καθιστούν μια φωτογραφία πιο αξιόλογη από μια άλλη δεν γίνεται αντιληπτή από τον μέσο θεατή, ο οποίος στην πραγματικότητα αδυνατεί να εκτιμήσει τη φωτογραφική ποιότητα. Οι διαφορές λόγου χάριν ανάμεσα σε έναν πολύ σπουδαίο πορτραιτίστα και σε έναν καταφανώς αδιάφορο δεν είναι τόσο προφανείς για τον θεατή, ο οποίος δεν βλέπει συνήθως παρά τα εικονιζόμενα πρόσωπα. Η απουσία τεχνικής δεινότητας και δυσκολίας στερεί άλλωστε από τον ίδιο θεατή την πιθανότητα να θαυμάσει αυτό που δεν μπορεί να εκτιμήσει.

Τα παραπάνω είναι μέρος των λόγων που απέκλεισαν για τόσα χρόνια τη φωτογραφία από τα καλλιτεχνικά εύσημα που τής αναλογούσαν, αφού ελάχιστοι ήταν εκείνοι που μέσα από την αυστηρή της λιτότητα αναγνώριζαν την ουσιαστική σημασία των εμφανώς ασήμαντων λεπτομερειών που τη συνέθεταν. Έτσι εξηγείται ότι ακόμα και σήμερα όσοι ασχολούνται επαγγελματικά με τις άλλες τέχνες (θεωρητικοί, ιστορικοί, δημοσιογράφοι, γκαλερίστες, δάσκαλοι κλπ) υποπίπτουν πολύ συχνά σε μνημειώδεις αστοχίες, οσάκις εκφέρουν γνώμες για φωτογραφίες, κάτι που πολύ δύσκολα τούς συμβαίνει όταν ασχολούνται με έργα άλλων μορφών και κατηγοριών τής τέχνης. Την ώρα που νομίζουν ότι κατέκτησαν τη φωτογραφία, εκείνη τους ξεφεύγει. Πραγματική ειρωνεία, όταν κάτι τέτοιο προέρχεται από το πιο ασήμαντο και μέχρι χτες περιφρονημένο καλλιτεχνικό μέσο. Και όταν επιχειρούν πάλι να την αποδεχτούν, να την καταλάβουν και να τη δαμάσουν καταφεύγουν σε νοητικές και φραστικές υπερβολές που δεν ταιριάζουν στην ταπεινή της παρουσία.

Το άθροισμα, τέλος, των σημαντικών φωτογραφιών που έχουν τραβήξει οι λίγοι σπουδαίοι και γνωστοί φωτογράφοι αποτελεί ένα πολύ μικρό ποσοστό μπροστά στο σύνολο τής παγκόσμιας φωτογραφικής φλυαρίας, που συνιστά τη φωτογραφική παιδεία τού μέσου θεατή. Αν ο θεατής αυτός διατρέξει με ταχύτητα αυτές τις σημαντικές φωτογραφίες, θα δυσκολευτεί να εντοπίσει ουσιαστικές διαφορές μεταξύ τους, με την εξαίρεση τής θεματολογίας και τής μορφής, που και αυτές ακόμα τείνουν να επαναλαμβάνονται σχεδόν με μονοτονία. Και αν πάλι από περίσσευμα ευσυνειδησίας επιλέξει μια μακρύτερη σε διάρκεια ανάγνωση, θα διαπιστώσει ότι η φωτογραφική εικόνα έχει την τάση αμυνόμενη να συστέλλεται εκτοξεύοντας απωθητική ανία.

Αυτό ίσως που τελικά πρέπει να αντιληφθεί και να αποδεχτεί, είναι ότι πέρα από την εξοικείωση που κάθε καλλιτεχνικό μέσο απαιτεί και δικαιούται, ο απόκρυφος χαρακτήρας τής φωτογραφίας (και η εντεύθεν δυσκολία κατανόησής της) δεν αντιμετωπίζεται με την αναμόχλευσή του ή με την εξ ορισμού αδύνατη ερμηνεία του. Η φωτογραφία δεν ζητάει παρά την αθώα διαθεσιμότητα τού ώριμου θεατή, που θα θέσει τον εαυτό του στο ίδιο επίπεδο τής φωτογραφικής φτώχειας, ώστε να συλλάβει το ποιητικό περιεχόμενο τής φωτογραφίας και τού συνολικού έργου τού δημιουργού της, σεβόμενος τη φευγαλέα παρουσία της, φευγαλέα σαν το βλέμμα τού φωτογράφου πάνω στον κόσμο.