fbpx

Το παρελθόν και η καινοτομία

Φωτογράφος-Καθημερινή

Ιανουάριος 2010

Ο μύθος της αβάν-γκαρντ που βασίστηκε στην ευρηματικότητα δεν μπορεί να στηριχτεί για πολύ μόνον στην αμφισβήτηση, όσο επιθετική και αν είναι αυτή.
André Malraux

Η εποχή μας ζει στο πλαίσιο της λατρείας του καινούργιου, του καινοφανούς, του νέου. Η πρωτοτυπία έχει πάρει τη θέση της ουσίας. Το παρόν τείνει να εκμηδενίσει το παρελθόν.

Η τάση αυτή έχει βρει πρόσφορο έδαφος ανάμεσα στους καλλιτέχνες. Άλλωστε τους προσφέρει και μια βολική ελευθερία, ίσως ασυδοσία, και οπωσδήποτε αυθαιρεσία. Αφού το καινούργιο έχει αξία, δεν χρειάζεται η ενασχόληση με το παρελθόν. Η απόρριψη τού παρελθόντος συνιστά από μόνη της μια καινοτομία, ενώ προφυλάσσει απέναντι στον πειρασμό της σύγκρισης με αυτό. Αφού ο νέος καλλιτέχνης εφευρίσκει από την αρχή τον δρόμο του, δεν είναι δυνατόν να κριθεί με βάση τις αξίες των παλαιοτέρων. Κατά συνέπεια ο κάθε νέος καλλιτέχνης χαράζει τον δρόμο του και παράλληλα θέτει και τα νέα κριτήρια της τέχνης του. Είναι χαρακτηριστικό άλλωστε ότι οι θεωρητικοί και οι δάσκαλοι της εποχής μας αποφεύγουν επιμελώς να ριψοκινδυνέψουν στα μονοπάτια της κριτικής, αφού είναι άκρως πιθανόν να τους αμφισβητηθούν τα κριτήρια.

Εντούτοις, είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς την τέχνη χωρίς κριτήρια, αφού ο θαυμασμός και η συγκίνηση που ενδεχομένως προκαλεί ένα έργο τέχνης οφείλεται πρωτίστως στη σύγκρισή του με άλλα. Η τέχνη όπως την αντιλαμβανόμαστε σήμερα γεννήθηκε όταν μερικοί άνθρωποι σε μια περιορισμένη περιοχή της Ιταλίας πριν από έξι αιώνες κατάλαβαν αίφνης ότι οι αρχαίοι γλύπτες είχαν φτάσει σε ένα εκπληκτικό σημείο τελειότητας και δύναμης. Αφού λοιπόν η σύγκριση είναι αυτή που γεννάει τον θαυμασμό, απαιτείται η γνώση όσων προηγήθηκαν.

Αλλά και πέρα από αυτό είναι δύσκολο και μάλλον αυθαίρετο να διαμορφώσει κανείς κριτήρια για την τέχνη με τον παραμερισμό των προηγούμενων έργων τέχνης. Τα έργα που προηγήθηκαν αποτελούν εντέλει τα ασφαλέστερα κριτήριά μας. Ακόμα και η ανατροπή τους προϋποθέτει την αναγνώρισή τους. Οι μεγαλύτερες αιρέσεις έχουν τις ρίζες τους μέσα στην πίστη που αμφισβήτησαν.

Αλλά ακόμα και αν στόχος του καλλιτέχνη είναι η δημιουργία εναντίον της τέχνης τού παρελθόντος, η γνώση και ο σεβασμός του παρελθόντος αποτελούν ουσιαστική προϋπόθεση για την επιτυχία του εγχειρήματος, κυρίως διότι κάθε επίθεση προϋποθέτει τη γνώση και τον σεβασμό του «εχθρού». Άλλωστε η αποτελεσματική αποκαθήλωση του παρελθόντος δεν μπορεί να συντελεσθεί παρά μέσω ενός άλλου, νέου, έργου τέχνης και όχι μέσω μιας θεωρητικής διατύπωσης, όπως τόσο συχνά παρατηρείται στις μέρες μας. Το νέο έργο είναι αυτό που ενδεχομένως «θα κολλήσει στον τοίχο» το παλαιό και όχι η θεωρητική υποστήριξη που το συνοδεύει. Αυτό όμως προϋποθέτει βαθιά εκτίμηση τού παρελθόντος.

Άλλωστε είναι χαρακτηριστικό ότι στην τέχνη η αλήθεια που αποκαθηλώνεται και εκείνη που επιχειρεί να την αντικαταστήσει θα συνυπάρχουν πάντοτε. Δεν πρόκειται, όπως συνήθως συμβαίνει στην επιστήμη, η νέα να εξαφανίσει την παλαιά. Από την ώρα που η γη έγινε στρογγυλή δεν μπορεί να είναι και επίπεδη. Στην τέχνη όμως θα μπορούσε.

Η γνώση και ο σεβασμός του παρελθόντος της τέχνης είναι επομένως η πιο απαραίτητη προϋπόθεση της καινοτομίας, αφού κάτι είναι καινούργιο μόνο σε σύγκριση με το παλαιό, αλλά και η αμφισβήτηση του παρελθόντος μπορεί και πρέπει να είναι ένα γόνιμο κίνητρο δημιουργίας και όχι απλώς απόρριψης.