fbpx

Το θέμα ή η φωτογραφία

Φωτογράφος-Καθημερινή

Μάιος 2004

Κάθε πλεονέκτημα συνοδεύεται από ένα αντίστοιχο μειονέκτημα. Έτσι, τόσο η φωτογραφία όσο και ο κινηματογράφος, ενώ έχουν το προνόμιο να προσεγγίζουν μέσα από τον φαινομενικό ρεαλισμό τους ένα μεγάλο κοινό, αποδυναμώνονται εξαιτίας ακριβώς αυτού τού ρεαλισμού, ο οποίος συμβάλλει στον αποπροσανατολισμό τού κοινού που κατακτήθηκε. Το μεγάλο κοινό αποστρέφεται συνήθως την τέχνη εκδηλώνοντας μια αδιαφορία που τις περισσότερες φορές κρύβει άγνοια και συμπλεγματική απόρριψη. Τα αναγνωρίσιμα όμως ρεαλιστικά στοιχεία τής φωτογραφίας και τού κινηματογράφου προσφέρουν στο κοινό την πολυπόθητη είσοδο στο έργο τέχνης, μια είσοδο που η μη συμπλεγματική προσέγγιση δεν έχει ανάγκη, αφού γι’ αυτήν δεν υπάρχει η παραμικρή περίφραξη. Μαζί όμως με την είσοδο προσφέρει στον φοβισμένο από την άγνοιά του θεατή και ερμηνευτικές δικαιολογίες για να υποστηρίξει την κρίση του. Οι περισσότεροι επομένως αντιμετωπίζουν τη φωτογραφία και τον κινηματογράφο κυρίως (αν όχι αποκλειστικά) μέσα από το εικονιζόμενο θέμα ή την αφηγούμενη υπόθεση και όσοι θεωρούν τους εαυτούς τους πιο ειδικούς και πιο πονηρούς προσθέτουν στα κριτήριά τους και ένα προφανές concept, τόσο αυτονόητο όσο και οι εικόνες στις εκκλησίες. Το χειρότερο είναι βέβαια ότι η αποκλειστική εστίαση στο θέμα και στην υπόθεση επισκιάζει το ίδιο το έργο τέχνης. Νέα τροφή στην παραπάνω επιχειρηματολογία μού πρόσφερε μια θαυμάσια ταινία, που είδα για πρώτη φορά πριν από λίγο καιρό, τού μεγάλου ιάπωνα σκηνοθέτη Yasujiro Ozu. Πρόκειται για την αρχική (1934), και μάλιστα βωβή, εκδοχή μιας ταινίας που ξαναγύρισε ο ίδιος σε έγχρωμο φιλμ το 1959 με τον τίτλο «Χορταράκια στον άνεμο». Οι δύο ταινίες είναι ίδιες, με την ίδια ακριβώς υπόθεση, πάνω στο ίδιο σενάριο. Τα έργα τέχνης όμως που προέκυψαν είναι τελείως διαφορετικά. Το ερώτημα που πρέπει να θέσει κανείς στον εαυτό του είναι γιατί ένας καλλιτέχνης να επαναλάβει με τη θέλησή του ακριβώς την ίδια ταινία με τα ίδια εξωτερικά στοιχεία, αν το βασικό ενδιαφέρον εστιάζεται σε μια ιστορία, την οποία έχει ήδη αφηγηθεί. Η επανάληψη αυτή δεν θα είχε πράγματι κανένα νόημα, αν η επανέκδοση δεν οδηγούσε σε μία εντελώς διαφορετική και καινούρια ταινία. Σε ένα νέο έργο τέχνης. Η συγκίνηση επομένως που γεννάει μια φωτογραφία, ή οποιοδήποτε άλλο έργο τέχνης, δεν μπορεί παρά να είναι δευτερογενής, να γεννιέται δηλαδή μέσα από τα στοιχεία τής μεταμόρφωσης που επινόησε κάθε φορά ο καλλιτέχνης.