fbpx
roberto rossellini

Τα όμορφα πλάνα! Είναι κάτι που με αρρωσταίνει! Μια ταινία πρέπει να έχει καλή σκηνοθεσία, και αυτό είναι το ελάχιστο που μπορεί κανείς να περιμένει από έναν άνθρωπο τού κινηματογράφου. Αλλά ένα πλάνο δεν χρειάζεται να είναι όμορφο. Το μόνο που έχει σημασία είναι ο ρυθμός και αυτό δεν μαθαίνεται. Το έχεις μέσα σου. Πιστεύω στη σημασία των σκηνών. Μια σκηνή καταλήγει σε ένα σημείο. Συνήθως όλοι αρέσκονται να αναπτύσσουν αυτό το σημείο. Εγώ πιστεύω ότι από δραματικής πλευράς αυτό είναι λάθος.. Ο νεορεαλισμός συνίσταται στο να παρακολουθεί έναν άνθρωπο, με αγάπη, σε όλες τις εντυπώσεις και τις ανακαλύψεις του. Πρόκειται για κάποιον πολύ μικρό που βρίσκεται κάτω από κάτι που κυριαρχεί επάνω του και που ξαφνικά θα τον χτυπήσει τρομακτικά, χωρίς να το περιμένει, τη στιγμή ακριβώς που αισθάνεται ελεύθερος μέσα στον κόσμο. Αυτό που για μένα είναι σημαντικό είναι αυτή η αναμονή. Αυτήν πρέπει να αναπτύξει κανείς. Η πτώση πρέπει να παραμείνει ανέπαφη

-/-

Συνήθως, στον παραδοσιακό κινηματογράφο, μια σκηνή «κόβεται» στα εξής κομμάτια: γενικό πλάνο, για να καθοριστεί η ατμόσφαιρα, για να αποκαλυφθεί ο άνθρωπος, το υποκείμενο, πάμε πιο κοντά, πλάνο μεσαίο, και ύστερα αμερικάνικο πλάνο, κοντινό πλάνο και αρχίζει η αφήγηση της ιστορίας του. Εγώ ακολουθώ την αντίθετη διαδρομή: ένας άνθρωπος μετακινείται και στη διάρκεια της μετακίνησής του ανακαλύπτουμε το περιβάλλον όπου βρίσκεται. Ξεκινάω με ένα κοντινό πλάνο και ύστερα η κίνηση της μηχανής που ακολουθεί τον ηθοποιό αποκαλύπτει την ατμόσφαιρα. Και από τη στιγμή εκείνη δεν εγκαταλείπουμε τον ηθοποιό, ενώ αυτός ακολουθεί σύνθετες διαδρομές.

-/-

Οι άνθρωποι έχουν σήμερα τη συνήθεια να υιοθετούν μια άποψη, πολιτική ή ηθική, διαλέγοντάς την ανάμεσα σε μια ποικιλία από «αλήθειες» που τους προσφέρονται. Αυτή η επιλογή δεν είναι το αποτέλεσμα μιας πολύ προσωπικής πεποίθησης, αλλά ένα τυχαίο αποτέλεσμα επηρεασμένο από την αγωνία τους αφενός να ωραιοποιήσουν τον εαυτό τους και αφετέρου να ζήσουν χωρίς προβλήματα. Μόλις ασπασθούν αυτή την άποψη, είναι υποχρεωμένοι να την υποστηρίζουν δια βίου. Και έτσι διαμορφώνονται συνήθως τα κινήματα τής κοινής γνώμης και έτσι μετατρέπονται σε στρατευμένα τα φιλοσοφικά, αισθητικά ή ηθικά κινήματα. Τα πάντα θυσιάζονται στη συνέπεια, η οποία, σε αυτό τον βαθμό της μανιακής προσκόλλησης, σκοτώνει κάθε ελευθερία και κάθε φαντασία. Δεν είμαι απαισιόδοξος. Κατά τη γνώμη μου, είναι ένα είδος αισιοδοξίας να βλέπει κανείς και το κακό.

-/-

Παίρνω τα πράγματα πάντοτε εν κινήσει. Και αδιαφορώ πλήρως αν θα φτάσω ή όχι στο τέλος τής κίνησης. Όταν έχω δείξει το ουσιώδες, σταματώ. Αυτό αρκεί.

-/-

Στον σύγχρονο κόσμο δημιουργήθηκε μια νέας μορφής σκλαβιά. Και τι είναι αυτή η σκλαβιά; Είναι η σκλαβιά των ιδεών. Και αυτό με όπλα όλα τα μέσα, από το αστυνομικό μυθιστόρημα μέχρι το ραδιόφωνο και τον κινηματογράφο. Η τρομακτική ανάπτυξη της τεχνολογίας και το γεγονός ότι μπορεί κανείς να αποκτήσει πολύ εξειδικευμένες γνώσεις σε ένα δεδομένο πεδίο έτσι ώστε να του είναι χρήσιμες σε κοινωνικό επίπεδο, εμποδίζουν τον άνθρωπο να αποκτήσει και άλλες, διαφορετικές, γνώσεις. Δεν θυμάμαι ποιος έλεγε ότι «ζούμε τον αιώνα της κάθετης επιδρομής των Βαρβάρων». Δηλαδή την ακραία εμβάθυνση των γνώσεων προς μία κατεύθυνση και την ακραία άγνοια προς κάθε άλλη κατεύθυνση.

-/-

Από τότε που άρχισα να κάνω κινηματογράφο ακούω να λέγεται ότι πρέπει να γίνονται ταινίες για ένα κοινό με μέση νοημοσύνη ενός παιδιού δώδεκα ετών. Είναι γεγονός ότι ο κινηματογράφος (και μιλάω γενικά), όπως και το ραδιόφωνο, η τηλεόραση, ή όλα τα θεάματα που απευθύνονται στις μάζες, συντελεί στην αποβλάκωση των ενηλίκων, ενώ από την άλλη πλευρά επιταχύνει υπερβολικά την ανάπτυξη των παιδιών. Από εκεί προκύπτει η έλλειψη ισορροπίας που παρατηρείται στον σύγχρονο κόσμο: από την αδυναμία να καταλάβει ο ένας τον άλλον.

-/-

Ο κινηματογράφος πρέπει να μάθει στους ανθρώπους να γνωρίσουν τον εαυτό τους, να γνωρίσουν ο ένας τον άλλον, αντί να συνεχίσει να αφηγείται πάντα την ίδια ιστορία. Δεν γίνονται παρά μόνον παραλλαγές στο ίδιο θέμα. Ό,τι μπορεί κανείς να μάθει για την κλοπή και τη ληστεία, το ξέρουμε. Ό,τι μπορεί κανείς να μάθει για το σεξ, όχι βέβαια όπως πραγματικά είναι, αλλά τα συμπαρομαρτούντα, αυτά όλα τα ξέρουμε. Ο θάνατος, όμως, τι σημαίνει ακόμα; Η ζωή, τι σημαίνει; Ο πόνος, τι σημαίνει; Όλα έχουν χάσει την πραγματική τους σημασία. Επαναλαμβάνω πως πρέπει να ξαναδούμε τα πράγματα όπως είναι, όχι αισθητικά αλλά πραγματικά. Εκεί βρίσκεται η λύση. Ίσως τότε μπορέσουμε να αρχίσουμε να προσανατολιζόμαστε.

-/-

Η τέχνη είναι σε θέση να μας κάνει να καταλαβαίνουμε μέσω της ευαισθησίας όσα δεν είμαστε ικανοί να καταλάβουμε μέσω της αντίληψης.

-/-

Όταν μια ολόκληρη ανθρωπότητα κάνει ρυθμικές κινήσει από δεξιά στα αριστερά και από αριστερά στα δεξιά για να παρακολουθεί την κίνηση μιας μπάλας, εγώ λέω ότι βρίσκεται στην κατάσταση της πιο πλήρους αποβλάκωσης. Θα έπρεπε να ασχοληθούν να ανακαλύψουν κάτι άλλο. Υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τρόποι να διασκεδάσουν. Ένας που ψαρεύει με καλάμι μαθαίνει, τουλάχιστον, τη συμπεριφορά της πέστροφας, αλλά θα πρέπει μετά να ενδιαφερθεί και για τη συμπεριφορά του σαλιγκαριού. Θα έπρεπε να υπάρχει μια αλυσίδα περιέργειας.

-/-

Μπορεί να δείξει κανείς έναν άνθρωπο όπως θέλει. Αλλά δεν πιστεύω ότι ένα καλλιτεχνικό γεγονός είναι ολοκληρωμένο αν δεν υπάρχει τρυφερότητα. Μπορείτε να γελοιοποιήσετε κάποιον και ταυτόχρονα να δείχνετε τρυφερότητα....Η τρυφερότητα είναι η πραγματικά ηθική στάση. Δεν αναγνωρίζω σαν καλλιτεχνική φόρμα κάτι που στερείται τρυφερότητας....Αυτό που με θυμώνει περισσότερο στον σημερινό κόσμο είναι ότι πρόκειται για έναν κόσμο που είναι μάταια σκληρός. Η σκληρότητα είναι να βιάσεις την προσωπικότητα κάποιου, να τον οδηγήσεις σε τέτοιες συνθήκες ώστε να αποσπάσεις μια πλήρη και ανέξοδη ομολογία. Αν η ομολογία είχε κάποιο σκοπό, θα την αποδεχόμουνα. Αλλά συνήθως είναι η άσκηση ενός μπανιστιρτζή, ενός διεστραμμένου.

-/-

Αντιδρώ βίαια σ’ αυτό γιατί πιστεύω ακράδαντα ότι η σκληρότητα είναι πάντοτε εκδήλωση παιδισμού. Όλη η τέχνη σήμερα γίνεται κάθε μέρα και πιο παιδαριώδης. Ο καθένας έχει την τρελή επιθυμία να γίνει όσο πιο παιδαριώδης μπορεί. Από τον παιδισμό έχουμε πέσει στο χαμηλότερο σημείο τής ανθρώπινης κλίμακας. Περάσαμε στο στάδιο τού ανθρωπόμορφου πιθήκου. Θα φτάσουμε σύντομα στο επίπεδο του βάτραχου και του χελιού. Αυτό είναι που με θυμώνει. Αυτόν τον παιδισμό τον είδαμε και στο νέο μυθιστόρημα. Τον βλέπουμε σε απίστευτο βαθμό στη ζωγραφική. Έχουμε φτάσει σε ένα σημείο πλήρους ματαιότητας, σε σημείο αρρωστημένο. Και αυτό μέσα σε έναν κόσμο που καθημερινά γίνεται πιο σύνθετος. Επειδή όμως αυτός ο κόσμος αποτελείται από ανθρώπους, πρέπει να τον αποδεχτώ, παρά τις διαμαρτυρίες του τύπου: «Οδηγούμαστε στη γενική καταστροφή κλπ.». Σήμερα τέχνη είναι ή η διαμαρτυρία ή η σκληρότητα. Δεν υπάρχει άλλο μέτρο: ή διαμαρτύρονται ή ασκούν μια απόλυτα ανώφελη μικροσκληρότητα.

-/-

Πάρτε για παράδειγμα αυτή τη σπέκουλα που κάνουν πάνω στην αλλοτρίωση, στην έλλειψη επικοινωνίας κλπ. Δεν βρίσκω σε αυτήν καμία τρυφερότητα, παρά μια τεράστια αυταρέσκεια....Σήμερα νιώθουν πρωτοπόροι από τη στιγμή που διαμαρτύρονται. Αλλά η διαμαρτυρία δεν είναι κριτική, κάτι δηλαδή που είναι ήδη μια ηθική στάση. Από τη στιγμή που ανακαλύψατε ότι αν κάποιος πέσει στο νερό, θα πνιγεί, και ρίχνετε καθημερινά ανθρώπους στο νερό για να βλέπετε αυτό το τρομερό και φρικτό πράγμα ότι όποιος πέφτει στο νερό πνίγεται, το βρίσκω απολύτως άθλιο. Αν όμως, όταν αντιλήφθηκα ότι οι άνθρωποι που πέφτουν στο νερό πνίγονται, αποφάσιζα να μάθω κολύμπι για να πέφτω στο νερό να τους σώζω, αυτό είναι μία διαφορετική στάση. Και γι’ αυτό πήρα την απόφαση να μην κάνω πλέον κινηματογράφο...............................................Δεν με ενδιαφέρει να κάνω τέχνη. Αυτό βέβαια σημαίνει ότι απαρνούμαι πολλά. Είναι μία ηθική στάση και θα την αποκαλούσα, αν μου το επιτρέπετε, ηρωική. Αυτό που κάθε άνθρωπος επιδιώκει ενστικτωδώς είναι να προβληθεί. Εγώ δεν επιχειρώ να προβληθώ, αλλά να φανώ χρήσιμος.......................

-/-

Να εξηγήσω. Για να γίνει μία τέχνη, τέχνη, χρειάζεται να κατέχει μια γλώσσα για να εκφράζει πράγματα που να είναι κατανοητά στον μέσο όρο των ανθρώπων. Χωρίς αυτό γίνεται τελείως αφηρημένη, χωρίς βεβαίως να εννοώ ότι πρέπει να κάνουμε ταινίες εμπορικές. Καμία παρεξήγηση επ’ αυτού.

-/-

Αλλά πιστεύω ακράδαντα ότι μας λείπουν τα βασικά στοιχεία. Σήμερα στερούμαστε κάτι περισσότερο από ιδέες, περισσότερο από μια γλώσσα. Μας λείπει ένα λεξιλόγιο, ακόμα και ένα αλφάβητο. Το ζήτημα δεν είναι να μεταμορφώσουμε την τέχνη, αλλά να την ξανασυναντήσουμε. Για να ξανασυναντήσουμε την τέχνη – μια τέχνη που έχει πλήρως διαφθαρεί, που εξανεμίστηκε σε αφαιρέσεις, που μας έκανε να χάσουμε τη συνήθεια όχι μόνο της γλώσσας, αλλά ακόμα και του αλφαβήτου πάνω στο οποίο βασίζεται η γλώσσα – πρέπει να γίνει μεγάλη προσπάθεια αποκατάστασης της γλώσσας και από τη στιγμή που θα αποκατασταθεί, πρέπει κάθε λέξη να ξαναβρεί την έννοιά της, την αξία της, να παρουσιαστεί σαν καρπός μιας βαθιάς σκέψης, να γίνει δηλαδή η γλώσσα μια αληθινή γλώσσα και όχι πλέον ένα σύνολο από ετικέτες κολλημένες πάνω σε δείγματα πραγμάτων, των οποίων την ύπαρξη γνωρίζουμε πολύ αόριστα. Τότε θα γίνει δυνατόν να ξαναπιάσουμε όλες τις μορφές της τέχνης. Να τι μου φαίνεται πολύ σημαντικό.

-/-

Η τέχνη δεν είναι ο θάνατος. Η τέχνη είναι η ζωή, είναι ο τρόπος να επεκτείνεις τη ζωή, είναι ο τρόπος να αποδίδεις σημασία στα πράγματα, είναι ο τρόπος να οδηγείς στα άκρα τον ενθουσιασμό, είναι ο τρόπος να μεταδίδεις συγκινήσεις. Όταν η τέχνη αρέσκεται να σκοτώνει τις συγκινήσεις, να αποστερεί τη ζωή από κάθε ζωτικό, τότε δεν είναι πλέον τέχνη.

-/-

Ο Vittorini δημοσίευσε στην Ιταλία ένα φυλλάδιο αφιερωμένο στην αναζήτηση μιας επικοινωνίας μεταξύ της τέχνης και του κόσμου της επιστήμης. Το αποτέλεσμα είναι ότι γράφτηκαν τετρακόσιες σελίδες για να δειχτεί ότι δεν υπάρχει η παραμικρή δυνατότητα κατανόησης. Πιστεύω ότι εν προκειμένω διαπιστώνεται παντελής απουσία τρυφερότητας. Αν ένα ανθρώπινο φαινόμενο είναι υπαρκτό, είναι απολύτως αδύνατον να μην ανακαλύψει κανείς σε αυτό κάτι ζωτικό. Από το γεγονός και μόνο ότι είναι ανθρώπινο είναι και ζωτικό.

-/-

Πρέπει να γνωρίζει κανείς τα πράγματα έξω από οποιαδήποτε ιδεολογία. Κάθε ιδεολογία είναι ένα πρίσμα. Αν δεν το πίστευα αυτό, δεν θα είχα περιπλέξει τόσο τη ζωή μου. Η αφετηρία βρίσκεται στο ακόλουθο σημείο, το οποίο μπορεί να είναι σωστό ή λάθος; Ή πιστεύεις στον άνθρωπο ή δεν πιστεύεις στον άνθρωπο. Αν πιστεύεις στον άνθρωπο, τότε μπορεί να σκεφτείς ότι ο άνθρωπος είναι ικανός για να κάνει το καλό. Αν δεν πιστεύεις, η συζήτηση τελειώνει εδώ. Εγώ, πιστεύω ότι ο άνθρωπος είναι ικανός για το καλό, αρκεί να γνωρίζει.

-/-

Επανέρχομαι σε αυτά που έλεγα για τις ιδεολογίες. Κάθε ιδεολογία έχει την καλή και την κακή πλευρά. Αλλά περιορίζει την ελευθερία. Και η ελευθερία είναι το κέντρο και η κινητήρια δύναμη των πάντων. Αν καταλήξετε σε μια ανακάλυψη ελεύθερα, αυτό είναι κάτι θαυμάσιο. Αν καταλήξετε να είστε τέλειοι από κομφορμισμό, αυτό δεν έχει τίποτα το ηρωικό. Και αυτό που με απασχολεί είναι να δώσουμε ηρωικό νόημα στη ζωή. Αν ο άνθρωπος έχει μία ικανότητα πιστεύω ότι είναι αυτή: η ανακάλυψη τής ηθικής. Ας πάρουμε για παράδειγμα τον Χίτλερ. Κάνει τους ανθρώπους να υπακούν. Βρίσκονται μέσα στην ηθική, αφού υπακούουν. Ο κίνδυνος είναι σοβαρός. Αν ο άνθρωπος είναι ικανός να επιλέξει, τότε γίνεται άνθρωπος. Αλλά αυτή η επιλογή πρέπει να έχει για αφετηρία την απόλυτη ελευθερία. Και να αναλάβει κανείς τον κίνδυνο του λάθους και της περιπέτειας.

-/-

Κάθε ατομικότητα πρέπει να εναρμονιστεί. Με ποιο τρόπο; Μέσω της ανεκτικότητας. Είναι μια αρετή που γεννιέται από υπέρτατη σοφία. Το να είναι κανείς ανεκτικός σημαίνει να βγαίνει από την υπακοή για να φτάσει σε κάτι που ξεκινάει από τη συνείδησή του. Αυτό που είναι σοβαρό στον σημερινό κόσμο είναι ότι ζούμε μέσα σε κατηγοριοποιήσεις. Η κατηγοριοποίηση δεν οδηγεί στη συνείδηση, άρα δεν οδηγεί σε αυτή την ηρωική ανάγκη να τελειοποιηθούμε.

-/-

Γεννήθηκα στην Ιταλία και μεγάλωσα στην Ιταλία. Ανέπνευσα μια ατμόσφαιρα καθολική. Δεν απαρνούμαι αυτές τις πολιτιστικές ρίζες. Αλλά ποτέ δεν πίστεψα, ποτέ δεν είχα πίστη. Υπήρξε μια δραματική στιγμή στη ζωή μου: όταν έχασα τον εννιάχρονο γιο μου. Τότε έθεσα πολλές ερωτήσεις στον εαυτό μου. Ήδη με τον θάνατο του πατέρα μου...αλλά δεν είχα τότε θέσει όλα αυτά τα προβλήματα. Ο θάνατος του γιου μου υπήρξε κάτι το φρικτό... πιστεύω ότι μπροστά στον θάνατο πρέπει να είναι κανείς πραγματικά ήρωας. Έψαξα απεγνωσμένα για παρηγοριά. Αλλά πού να τη βρω; Δεν τη βρίσκει κανείς παρά μόνο μέσα στην πραγματικότητα, σκεπτόμενος τη ζωή σαν ένα βιολογικό φαινόμενο εξαιρετικής ακρίβειας. Ύστερα υπάρχει μια άλλη όψη, μεταφυσική. Πέρασα ανάμεσα στην καταιγίδα. Διάλεξα τη βιολογική πλευρά περισσότερο από την άλλη. Και ύστερα...πιθανόν το ιδανικό μου για τον ήρωα να γεννήθηκε μέσα από την καθολική μου ανατροφή.

-/-

Δεν νομίζω ότι κάποιος πρέπει να προφυλάσσει τη διαχρονική σταθερότητα των απόψεών του με κάθε τίμημα. Όποιος το κάνει αυτό βρίσκεται κοντά στην τρέλα. Επειδή μέχρι σήμερα έχω σεβαστεί μερικές αρχές στις οποίες πιστεύω ακράδαντα και οι οποίες είναι πολύ βαθιά ριζωμένες μέσα μου, μπορείτε να πείτε ότι υπήρξα σταθερός. Και ίσως πράγματι να είμαι, δεδομένου ότι υπάρχει μια μοναδική γραμμή που διατρέχει όλα τα ποικίλα έργα μου, τα ντοκιμαντέρ, τις πρώτες πολεμικές ταινίες, τις μεταπολεμικές ταινίες, καθώς και αυτές που κάνω τώρα. Για παράδειγμα είναι αναντίρρητο ότι θα βρείτε την ίδια πνευματικότητα αν ανατρέξετε στο «Λευκό πλοίο», στον «Άνθρωπο τού σταυρού», στον «Φραγκίσκο», στο «Θαύμα» ή στο τέλος τής ταινίας «Stromboli».

-/-

Είναι γεγονός ότι σε κάθε ταινία που γυρίζω με ενδιαφέρει μια συγκεκριμένη σκηνή, ίσως ένα τέλος που ήδη έχω στο μυαλό μου. Σε κάθε ταινία βλέπω αφενός ένα αφηγηματικό επεισόδιο...και από την άλλη το γεγονός. Το μόνο μου ενδιαφέρον είναι να φτάσω σε αυτό το γεγονός. Στα υπόλοιπα, στα αφηγηματικά επεισόδια, πιάνω τον εαυτό μου να διστάζει, να είναι απών. Δεν αρνούμαι ότι αυτό συνιστά μια αδυναμία από μέρους μου, αλλά ομολογώ ότι ένα επεισόδιο που δεν είναι κρίσιμης σημασίας με κουράζει, με κάνει να νιώθω αδύναμος. Νιώθω σίγουρος για τον εαυτό μου μόνον κατά την αποφασιστική στιγμή.

-/-

Αν στις ταινίες μου προσέθετα δέκα λεπτομέρειες επιπλέον όλα θα φαινόντουσαν τελείως διαυγή. Αλλά είναι ακριβώς αυτές οι λεπτομέρειες που δεν μπορώ να προσθέσω.

-/-

Αν (κατά το γύρισμα) σκέφτομαι το κοινό θα πεθάνω. Αν σκέφτομαι το κοινό, θα το κάνω για να του αρέσω. Και για να του αρέσω πρέπει να εξαφανιστώ. Δεν θα είμαι πλέον εγώ που κάνω το γύρισμα, αλλά αυτό.

-/-

Λέγεται ότι ο Μαρξ είπε ότι η θρησκεία είναι το όπιο του λαού. Αλλά ο Μαρξ είπε κάτι άλλο. Η φράση, που βρίσκεται στη Συμβολή στην κριτική της φιλοσοφίας του δικαίου του Χέγκελ είναι η ακόλουθη: «Η θρησκεία είναι η ανάσα του καταπιεσμένου πλάσματος, η ψυχή ενός κόσμου χωρίς καρδιά, όπως είναι το πνεύμα των κοινωνικών συνθηκών από όπου το πνεύμα έχει αποκλεισθεί: είναι το όπιο του λαού». Το συμπέρασμα έτσι είναι τελείως διαφορετικό. Πρέπει να αποφεύγουμε κάθε μορφής προπαγάνδα. Η προπαγάνδα σημαίνει έλλειψη πίστης στον άνθρωπο αφού προϋποθέτει ότι είναι δυνατόν να του επιβληθούν απόψεις.

-/-

Σήμερα όλος ο λόγος γύρω από τον κινηματογράφο περιορίζεται στο ύφος. Το ύφος μπορεί αναμφισβήτητα να εμπλουτίσει μία ταινία. Αλλά το να λες κάτι χαζό με υπέροχο ύφος δεν παύει να είναι χαζό.