fbpx
Tadeusz Kantor

Ένα μάθημα από τον Tadeusz Kantor

Ο Tadeusz Kantor υπήρξε ένας πολύ σημαντικός θεατράνθρωπος από την Πολωνία. Το 1986, κοντά στο τέλος τού βίου του, προσκλήθηκε να δώσει μια σειρά μαθημάτων στην Δημοτική Δραματική Σχολή τού Μιλάνου. Το τελευταίο μάθημά του ξεκίνησε κατά τη δήλωσή του, σαν ένα μάθημα πάνω στον υπερρεαλισμό. Σάς μεταφέρουμε αποσπάσματα αυτής τής ομιλίας του με έμφαση στις «διορθώσεις» που η σημερινή πραγματικότητα επιβάλλει σε μια «σουρεαλιστική» τοποθέτηση. Το κείμενο αυτό γράφτηκε από τον Tadeusz Kantor στο Μιλάνο τον Ιούλιο τού 1986 και ολοκληρώθηκε στην Κρακοβία τον Νοέμβριο τού ίδιου έτους. Περιλαμβάνεται στο βιβλίο «Μαθήματα στο Μιλάνο» των εκδόσεων Actes Sud -Papiers.

[...] Δεν ακούω μέσα μου την κλήση να σώσω τον κόσμο και να τον αναπλάσω. Αντιθέτως, παρατηρώ προσεκτικά τα ελαττώματά του που υποδαυλίζουν ισχυρώς τη δημιουργία μου [...] Έχω την εντύπωση, και πιθανόν την τραγική συνείδηση ότι σ' αυτήν την εφιαλτική εποχή τής αγίας γενικής κατανάλωσης, τής παραγωγής, τής παντοδύναμης τεχνικής και πολιτικής ο κόσμος γυρνάει και θα γυρνάει μόνος, ανεξάρτητα από την φωνή τής Τέχνης, και μάλιστα εναντίον της, και ότι η εξουσία ανήκει στις υλικές δυνάμεις, αντίθετες στην Τέχνη και στην ανθρώπινη ψυχή [...]

Δεν ξεσκίζω τα ιμάτιά μου. Αντιθέτως, εκτιμώ ότι αυτή η απαισιόδοξη συνείδηση έχει παραδόξως για μένα (και για πολλούς άλλους) μια μεγάλη σημασία. Αφυπνίζει, όπως πάντοτε συνέβη στο παρελθόν, την ανάγκη μιας αντίστασης και την αντίδραση ενός κατηγορητηρίου. Γνωρίζουμε ποια μεγάλη δύναμη κρύβεται σ' αυτές τις αντιδράσεις, η δύναμη τού έργου τέχνης.

Ανήκω στη γενιά που βγήκε από την εποχή των γενοκτονιών και των θανατηφόρων αποπειρών κατά τής τέχνης και τής κουλτούρας. Δεν θέλω να σώσω τον κόσμο με την τέχνη μου. Δεν πιστεύω στην «παγκοσμιότητα». Μετά από όλες τις εμπειρίες τού αιώνα μας, ξέρω πώς τελειώνουν όλα αυτά, σε τι χρησιμεύει αυτή η διάσημη «παγκοσμιότητα», τόσο πιο επικίνδυνη τώρα που άγγιξε τη διάσταση τής υδρογείου.

Επιθυμώ να σώσω τον εαυτό μου, όχι εγωιστικά, αλλά μόνον με την πίστη στην ατομική αξία. Κλείνομαι στο μικρό μου δωμάτιο τής φαντασίας, και εκεί, μόνον εκεί, τακτοποιώ τον κόσμο, όπως στα παιδικά μας χρόνια. Πιστεύω ακράδαντα ότι μέσα σ' αυτό το μικρό δωμάτιο τής παιδικής ηλικίας βρίσκεται η αλήθεια. Και σήμερα περισσότερο από ποτέ το ζήτημα είναι η αλήθεια. [...]

Σ΄ αυτόν τον καιρό τής σύγχρονης αποκάλυψης όταν οι παντοδύναμοι θεοί τής εποχής παρασέρνουν την τέχνη στον χώρο τους που κυριαρχείται από βάναυσους νόμους, είτε στη δύση είτε στην ανατολή, όταν όλα δείχνουν ότι η τέχνη πεθαίνει, εμφανίζονται ξαφνικά, είμαι σίγουρος - πάντα έγινε έτσι - χωρίς να ξέρουμε από πού, άνθρωποι όμοιοι με τους αγίους, τους ερημίτες, τους ασκητές, καλλιτέχνες με μόνο τους όπλο τη φτώχεια. Τη φτώχεια των μέσω τους. Απόγονοι αυτών των μεγάλων που ξεκίνησαν τον εικοστό μας αιώνα μέσα στη φτώχεια. Τα έργα τους θα γίνουν η πυρά των «Χαοτικών» συμπτωμάτων, που σήμερα μοιάζουν να θριαμβεύουν. Θάθελα να οδηγήσω τα συμπτώματα αυτά στην πυρά. Απομονωμένα απ' τη ζωή δεν γεννούν τον φόβο. Πάνω στην πυρά μπορούμε να τα κάψουμε. Τουλάχιστον μέσα στο έργο τέχνης.

Κι αυτά τα συμπτώματα είναι οι ΜΑΝΙΕΣ τής εποχής μας: Η παντοδύναμη Κατανάλωση, το εμπόρευμα αιμοβόρος Θεός [...] Η παντοδύναμη Επικοινωνία [...] Η Επικοινωνία υποστηρίζεται από την Γραφειοκρατία. Με τους άψυχους μηχανισμούς της η Επικοινωνία μεταμόρφωσε τους τόπους τής ανθρώπινης σκέψης και τής τέχνης σε Γραφεία Επικοινωνίας και σε Σταθμούς Επικοινωνιακών Δικτύων.

Οι παλιές ονομασίες παρέμειναν για να σπέρνουν τη σύγχυση. Και δεν υπάρχουν πλέον μυστήρια., ούτε άγνωστες ήπειροι, ούτε δρομάκια. Με υπερ-ταχύτητα όλα κωδικοποιούνται και επικοινωνούνται. [...] Όλα γίνονται υποχρεωτικώς όμοια και ίσα και χωρίς νόημα.

Και η Αγία Παντοδύναμη Τεχνική [...]

Πίσω απ΄ αυτές τις ΜΑΝΙΕΣ τής εποχής μας, αισθάνεται κανείς μιαν επικίνδυνη αντι-διανόηση και μια βίαιη εξαφάνιση τής σκέψης. Είμαι υπέρ τού συνθήματος «η ευφυΐα στην εξουσία», υπέρ τής τεχνικής και τής επιστήμης που βοηθούν την πνευματική ανάπτυξη τού ανθρώπου, υπέρ τής μεταφυσικής σφαίρας, τής οποίας η ειρωνεία, η αίσθηση τού χιούμορ και η φαντασία είναι η ανθρώπινη πλευρά, και υπέρ (Ω τι φρίκη!) τής συγκίνησης. Και εκεί ακριβώς αρχίζει η διαμαρτυρία μου εναντίον τής τεχνικής. Σήμερα ο σουρεαλισμός έχει μαζικά εκχυδαϊστεί και - το χειρότερο - με συμφεροντολογικές μεθόδους και χρησιμοποιηθεί με έναν τρόπο απίστευτα χονδροειδή παντού όπου επιθυμούν να εκπλήξουν, να πειθαναγκάσουν με εμπορικό στόχο, να τρομοκρατήσουν, να προσελκύσουν βιαίως και, εν τέλει, να πουλήσουν. Παντού όπου ελλείψει συγκεκριμένων ιδεών μιμούνται καταστάσεις παραισθησίας, ονειρικές και παραληρηματικές, που σήμερα είναι αποτελεσματικές και αποδοτικές.

Γνωρίζουμε καλά αυτούς τους δημιουργούς θεαμάτων, σίγουρους για τον εαυτό τους, ιδιόρρυθμους ψευδο-ποιητές, ψευδολόγους που προσπαθούν να μάς γοητεύσουν με την υστερία τους, των οποίων η φτωχή φαντασία διασώζεται από την τεχνική και τους υπερμηχανισμούς της που εξολοθρεύουν χωρίς τύψεις τη σκέψη και τη συγκίνηση.

Γνωρίζουμε καλά αυτούς τούς σχεδιαστές, τους γραφίστες , που απλώνουν την κούφια επιδεξιότητα τού επαγγέλματός τους, προσπαθώντας με τη βία να μάς πείσουν ότι διαβήκαν τον «καθρέφτη τής Αλίκης στη χώρα των θαυμάτων» ενώ στην πραγματικότητα, μένουν μπροστά του εμβρόντητοι[...]

Χρησιμοποιούν χωρίς τύψεις τα σουρεαλιστικά μέσα για πράξεις χωρίς το παραμικρό περιεχόμενο ή πνευματικό κίνητρο, με την μόνη πρόθεση να εκπλήξουν και να διακηρύξουν την παραδοξολογία τους.

Η φαντασία, αυτή η ανησυχητική και αιρετική περιοχή τού ανθρώπινου ψυχισμού, μεταμορφώνεται και προσαρμόζεται σε μηχανισμούς παραγωγής πυροτεχνημάτων.

Οι τσαρλατάνοι και οι κακόμοιροι προσποιούνται τους ιερείς τού «θαυμαστού».

Αυτήν την εποχή τής τρομοκρατικής μόδας για τα «παράξενα» (πολύ μακριά από το «θαυμαστό» του σουρεαλισμού), χρειάζεται θάρρος για να διακηρύξεις: Την καθημερινή, κοινή, φτωχή, αυστηρή πραγματικότητα. Από αυτήν μόνον μπορεί σήμερα να γεννηθεί το ασυνήθιστο, το αδύνατον, το υπερφυσικό. Αρκεί να τής αφαιρέσεις τις αιτίες και τις συνέπειες, για να γίνει αυτόνομη κα γυμνή [...] Η εμπειρία τού 20ου αιώνα μάς έμαθε ότι η ζωή στην εξέλιξή της δεν γνωρίζει επιχειρήματα λογικά.

Μέσα σ' αυτή τη διαπίστωση είμαστε πιο παράλογοι από τον παράλογο σουρεαλισμό. Και αυτή είναι η πρώτη διόρθωση.

 

Σήμερα γνωρίζουμε επίσης ότι το κοινωνικό κίνητρο είναι επικίνδυνο για την τέχνη. Και αυτή είναι μία δεύτερη διόρθωση. Η διδακτική έννοια τής τέχνης και η τάση της προς την παγκοσμιότητα δεν είναι σήμερα πειστικές. Η εγγραφή τής παγκόσμιας αντίληψης τής τέχνης στο πρόγραμμά τους, καθώς και η δημιουργία σύμφωνα με το σύνθημα των σουρεαλιστών «ο καθένας μπορεί να είναι καλλιτέχνης» οδηγούν στη μετριότητα.

 

Και ιδού η τρίτη διόρθωση: Το σημαντικό είναι ο προσωπικός κόσμος, που δημιουργείται μέσα στην απομόνωση, αλλά που είναι τόσο ισχυρός ώστε γίνεται ικανός να καταλάβει τον μέγιστο χώρο, τον χώρο τής ζωής. Μέσα σ' αυτήν την σύλληψη, ο χώρος τής ζωής, ό,τι περιλαμβάνει αυτή η λέξη, υπάρχει πλάι στον άλλο χώρο, τον χώρο τής τέχνης, μαζί, ανακατεμένοι, ο ένας μέσα στον άλλον, μοιραζόμενοι ένα κοινό κομμάτι. Αυτό αρκεί! [...]

 

Η τέχνη δεν είναι ψυχολογία. Η δημιουργική διαδικασία βρίσκεται μακριά από την επιστημονική παρατήρηση. Στην τέχνη πρέπει να αποδέχεσαι τον ψυχισμό και όχι να τον παρατηρείς. Να τον αποδέχεσαι σαν μια έννοια έξω από τις αισθήσεις. Ο ψυχισμός, αυτό το άυλο «όργανο» μεταμοσχευμένο πάνω σε έναν φυσικό οργανισμό, δώρο τής φύσης ή τού Θεού, είναι που αποκαλύπτει τους πραγματικούς στόχους του, όχι να «υπερβεί την υλική πραγματικότητα» αλλά να την αποχωριστεί.

Ο ψυχισμός είναι σε αντίθεση με την υλική πραγματικότητα. Απλώς την ακουμπάει. Δημιουργεί τον κλειστό του κόσμο που είναι ένα προαίσθημα ενός άλλου κόσμου. Από αυτόν ξεπηδάει η δύναμη που ονομάζουμε Φαντασία. Αυτός δημιουργεί θεούς, αγγέλους, τον παράδεισο και την κόλαση, τα φαντάσματα.

Και τώρα μπαίνω στο μικρό δωμάτιο τής φαντασίας μου και λέω: Αυτός είναι που μπορεί να δημιουργήσει και να δείξει την πραγματικότητα όπως την είδαμε για πρώτη φορά.

Αυτό είναι όλο.

Και η τελευταία συμβουλή μου:

«Να θυμάστε τα πάντα

και όλα να τα ξεχνάτε».



Τα χαραγμένα ίχνη

Ανακάλυψα, δεν πάει πολύς καιρός,

την ύπαρξή τους.

Όταν κατάλαβα αιφνιδίως

ότι ορισμένα γεγονότα

ορισμένοι άνθρωποι, ορισμένα φαινόμενα

ε π α ν έ ρ χ ο ν τα ι

λες και έ λ κ ο ν τ α ι

από μιαν άγνωστη δύναμη

που βρίσκεται μέσα μου.

Επανέρχονται πεισματικά

παρόλο που τα έχω συχνά

"ξαποστείλει",

ντρεπόμουνα για την "α ν ε π α ρ κ ή τους ποιότητα".

 

Γιατί αυτά τα γεγονότα, αυτά τα φαινόμενα, αυτοί οι άνθρωποι

δεν ήταν

ο π ο ι ο ι δ ή π ο τ ε,

αντιπροσώπευαν

υψηλές

αξίες

διεθνώς αναγνωρισμένες,

γεμάτες πάθος

και κύρος ιστορικό, θρησκευτικό, ηθικό.

Και παρόλ' αυτά

η μνήμη μου

μούφερνε την εικόνα τους

όλο και πιο

φτωχή,

ελαφριά,

ντροπαλή,

προσωπική.

Δεν με άφηναν σε ησυχία.

Έκαναν εισβολή πάνω στη σκηνή

και πάνω στον πίνακα.

Έπρεπε να κάνω κάτι γι' αυτό.

Να βρω γι' αυτά τον δικό μου "τρόπο",

ώστε να γίνουν

μ ε γ ά λ α.

 

Αρχικά βρήκα

την εγκεφαλική ερμηνεία τής

π α ρ ο υ σ ί α ς τους,

τής εμμονής τους να παρουσιάζονται,

να επανέρχονται.

 

 

Κάποτε

η διαδικασία τής δημιουργίας

παρουσιαζόταν σε μένα

σαν

την πράξη τής

συνειδητής

α π ό φ α σ η ς

να τολμάς

το α δ ύ ν α τ ο,

όπως μιαν επίθεση

τού π α ρ ά λ ο γ ο υ,

τής δ ι α μ α ρ τ υ ρ ί α ς,

τής β λ α σ φ η μ ί α ς,

τής π α ρ ά β α σ η ς,

όπως μιαν α ν α κ ά λ υ ψ η,

ένα τ α ξ ί δ ι στο άγνωστο,

στο μ έ λ λ ο ν.

 

Ήμουνα σίγουρος για τον εαυτό μου

και περήφανος

για την "πρωτοπορία".

 

Αλλά ξαφνικά εμφανίστηκαν

άλλες

"δυνάμεις"

χωρίς συνθήματα

ούτε πολεμικές κραυγές.

Έφεραν μαζί τους

τη σ ι ω π ή

και τη γεύση τής

α ι ω ν ι ό τ η τ α ς,

τού θ α ν ά τ ο υ,

το βάραθρο τής μνήμης,

τις απεγνωσμένες εκκλήσεις τού παρελθόντος,

το ανέμελο τρέξιμο τής παιδικής ηλικίας.

 

Η διαδικασία τής δημιουργίας άλλαξε πορεία.

Αυτές οι πράξεις κι αυτές οι αποφάσεις

συνειδητές και ανεξάρτητες

δεν ήταν πια παρά

μ έ σ α δράσης.

Δεν τις απαρνιόμουνα.

 

Αντιθέτως κάπου, μέσα από τα βάθη,

όπως από την άβυσσο τής κόλασης,

άρχισαν να εμφανίζονται

άτομα πεθαμένα από καιρό,

μνήμες γεγονότων,

όπως μέσα σ' ένα όνειρο,

ανεξήγητα,

χωρίς αρχή ούτε τέλος,

χωρίς αιτία ούτε αποτέλεσμα,

επιτακτικά,

επανερχόντουσαν με πείσμα.

Σαν να περίμεναν την έγκρισή μου.

Την έδωσα.

Κατάλαβα τη φύση τους.

Ήξερα ήδη από πού ερχόντουσαν.

Ί χ ν η

βαθιά χαραγμένα

σ' ένα μακρινό παρελθόν.

Το πιo σημαντικό είναι να τα αναγνωρίσεις.

Και να μη φοβηθείς ύστερα να αποκαλύψεις

την εικόνα τους όλο και πιο

α π λ ή,

απομακρυσμένη από όλες τις ευγενείς συμβάσεις,

από ηθικές επιταγές,

από ιδεαλιστικές φόρμουλες.

Να μη φοβηθείς την ντροπή

μπροστά

στην α ν ω ρ ι μ ό τ η τ α

στον π α ι δ ι σ μ ό.

 

Κατάλαβα ότι

"εμβαθύνοντας" σ' αυτήν την ντροπή

-κι αυτό απαιτεί πολύ θάρρος-

θα ανακαλύψω στο βάθος

την α λ ή θ ε ι α

και το μ ε γ α λ ε ί ο.

Χωρίς ηθική

και

χωρίς πάθος.

 


Το Μικρό Μανιφέστο τού Tadeusz Kantor

 

«...δεν είναι αλήθεια ότι στον σύγχρονο

άνθρωπο

το πνεύμα νίκησε τον Φόβο...

δεν είναι αλήθεια... ο Φόβος υπάρχει:

ο φόβος μπροστά στον έξω κόσμο,

ο φόβος μπροστά στη μοίρα μας,

μπροστά στον θάνατο, μπροστά στο άγνωστο,

ο φόβος μπροστά στην άβυσσο, μπροστά στο

κενό...

«... δεν είναι αλήθεια ότι ο καλλιτέχνης είναι

ο ήρωας

ή ο κατακτητής ο τολμηρός και ατρόμητος,

όπως το απαιτεί ένας συμβατικός Μύθος

«Πιστέψτε με

είμαι ένας φτωχός Άνθρωπος

χωρίς όπλα και χωρίς άμυνα

που διάλεξε τη θέση του

απέναντι στον Φόβο

ενσυνειδήτως!

Μέσα στη συνείδηση είναι

που γεννιέται ο Φόβος!

 

«... βρίσκομαι όρθιος

μπροστά σε σας

τους αυστηρούς αλλά αληθινούς Δικαστές!

Βρίσκομαι όρθιος

κατηγορούμενος

και βυθισμένος στον Φόβο μου...

 

«Κι αυτό είναι η διαφορά ανάμεσα στους

παλιούς ντανταϊστές

των οποίων αισθάνομαι απόγονος

και σ' εμένα!

 

«Εγέρθητι

φώναζε ο Picabia

ο Μέγας Είρων -

είσαι κατηγορούμενος!»

«Και ιδού η διόρθωσή μου - σήμερα -

πάνω σ' αυτήν την εντυπωσιακή

απαγγελία των παλιών χρόνων:

 

«... εγώ είμαι που δικάζομαι

και κατηγορούμαι

βρίσκομαι όρθιος μπροστά σας

και πρέπει να δικαιολογηθώ

πρέπει να ψάξω

αιτίες και αποδείξεις

- δεν γνωρίζω -

της αθωότητας

ή της ενοχής μου...

 

... είμαι όρθιος

όπως άλλοτε, όπως στο παρελθόν,

στο σχολείο, στην τάξη μου...

και λέω...

ξέχασα

ήξερα, ήξερα

σας διαβεβαιώ, κυρίες και κύριοι...