fbpx

01. Τί είναι Τέχνη

Παρασκευή, 31 Μαρτίου 2017 17:38

Το πρώτο από τα είκοσι έξι video της πρώτης ενότητας μαθημάτων "Learning Photography" από τον Πλάτωνα Ριβέλλη.

Τί είναι Τέχνη;

Ένα μάθημα που έχει σχέση με την τέχνη έχει δύο σκέλη, το ένα είναι τεχνικό. Σε κάθε μορφή τέχνης υπάρχει ένα κομμάτι τεχνικής λιγότερο ή περισσότερο σημαντικό. Ένα κομμάτι που στη φωτογραφία είναι πιο πρακτικό, στη μουσική είναι πιο ουσιαστικό και θέμα περιεχομένου, αλλά πάντως είναι τεχνικό. Το άλλο κομμάτι είναι ποιητικό, είναι φιλοσοφικό, είναι όλα τα άλλα που δεν μπορεί να οριστούν. Άρα θα μπορούσε κανείς να ξεκινήσει με κεφάλαια, αυθαίρετα και πάλι, αλλά στα χρόνια αυτά που διδάσκω (και πρέπει να είναι σχεδόν   και παραπάνω από τριάντα χρόνια) έχω ακούσει λίγο-πολύ τις ίδιες ερωτήσεις. Σκέφτηκα λοιπόν να συγκεντρώσω αυτές τις ερωτήσεις που επαναλαμβάνονται κάθε φορά που έχω ένα καινούργιο κοινό και να προσπαθήσω να τις απαντήσω όσο γίνεται πιο επιγραμματικά. Διότι οι απαντήσεις σε αυτές τις ερωτήσεις θα μπορούσαν να μην έχουν τέλος, η μία δηλαδή απάντηση να εγκυμονεί άλλη ερώτηση. Να προσπαθήσω λοιπόν να τις απαντήσω προλαμβάνοντας τις δικές σας απορίες.

Ξεκινάω με μία ερώτηση που στην αρχή με εκνεύριζε αλλά τελικά κατάλαβα ότι δεν είναι παράλογη, ίσα-ίσα είναι και πολύ ειλικρινής. Τι είναι τέχνη;

Διότι μιλάμε για καλλιτεχνική φωτογραφία και αυτό δημιουργεί ερωτήματα σε πολύ κόσμο. Πριν απ' όλα να ξεκαθαρίσω ότι όταν έχουμε μια πολύ σοβαρή και ουσιαστική ερώτηση, συνήθως δεν μπορεί να υπάρχει ουσιαστική απάντηση. Ή τουλάχιστον η απάντηση πρέπει να είναι η περικύκλωση της ερώτησης. Θα πω διάφορους «περίπου» ορισμούς και κυρίως ορισμούς που έχουν σχέση με αυτό που εγώ πιστεύω. Η τέχνη θα μπορούσαμε να πούμε ότι είναι η πνευματική εκδοχή της υλικότητάς του κόσμου. Δηλαδή, έχουμε έναν κόσμο που αντιλαμβανόμαστε μέσω των αισθήσεων, ξέρουμε, διαισθανόμαστε, πιστεύουμε ότι υπάρχει μια πνευματική διάσταση, την οποία προσπαθώ να αποδώσω με ένα μέσον που οι αισθήσεις δεν με βοηθούν ή τουλάχιστον δεν επαρκούν. Δεν μπορώ δηλαδή στην τέχνη να αγνοήσω τις αισθήσεις, διότι αυτές είναι η πρώτη (και η τελευταία) επαφή μου με το έργο τέχνης, αλλά πρέπει το έργο τέχνης να εμπεριέχει μια πνευματική διάσταση, η οποία θα δικαιώσει και την παρουσία του. Αυτό μπορεί να το πει κανείς με πολλούς τρόπους ακόμη και με γοητευτικούς ποιητικούς τρόπους, όπως ποιητές έχουνε πει, η Δημουλά , ότι είναι ένα δέντρο στην έρημο. Φτιάχνεις ένα δέντρο στην έρημο, κάτι που στην ουσία δεν γίνεται. Η τέχνη, επίσης, για έναν άνθρωπο που πιστεύει στον Θεό, όπως ο Ταρκόφσκι, είναι (έλεγε ο ίδιος): ένας τρόπος να επιστρέψω στον Θεό το δώρο που μου έχει κάνει να έχω αυτή την ικανότητα, το ταλέντο, τη δημιουργικότητα. Πάντως είναι κάτι που αναφέρεται σε κάτι μεταφυσικό, όχι αναγκαστικά θρησκευτικό, αλλά σε κάτι που είναι πέρα από τις αισθήσεις.

Μη ξεχνάμε ότι όλες οι τέχνες, με εξαίρεση τη φωτογραφία και το σινεμά, γεννήθηκαν μέσα από τις θρησκείες. Δηλαδή, πρώτα ήταν θρησκευτικές εκδηλώσεις και μετά έγιναν τέχνη για την τέχνη, όταν δηλαδή τον 19ο αιώνα ο κόσμος συνειδητοποίησε ξαφνικά ότι η τέχνη έχει μια δική της αξία. Δεν μπορεί να πει κανείς πού αρχίζει και πού τελειώνει η τέχνη. Αν πάντως βάλει στην τέχνη άλλες χρηστικές ιδιότητες, πιστεύω, σύμφωνα με τη δική μου ερμηνεία, ότι αρχίζει και βγαίνει από αυτόν τον πνευματικό της ρόλο. Αν δηλαδή η τέχνη χρησιμοποιηθεί για να προβάλει ιδέες, για να υποστηρίξει πολιτικές ιδεολογίες, φιλοσοφίες, στόχους υλικούς, όπως είναι το εμπόριο, τότε αρχίζει να ξεφεύγει. Τα όρια δεν είναι ποτέ πολύ διακριτά, ούτε πρέπει να είναι διακριτά, αλλά πάντως αρχίζει να μην πληροί την αρχική της προϋπόθεση που είναι μια πνευματικότητα μέσα σε έναν υλικό κόσμο. Ο λόγος που παντρεύτηκε με τη θρησκεία -είτε από εξυπνάδα της θρησκείας είτε από ανάγκη της τέχνης- είναι διότι η θρησκεία, αν εξαιρέσουμε την εφαρμοσμένη της πλευρά, είναι το άλλο κομμάτι το οποίο μιλάει για μη αποδεικνυόμενα πράγματα και τα οποία όμως κάποιος τα πιστεύει ως πολύ αληθινά.

Εάν θέλαμε να προσθέσουμε και κάτι ακόμα στη θρησκεία και την τέχνη θα προσθέταμε τον έρωτα. Ένα άλλο πολύ σημαντικό κομμάτι της ζωής μας που είναι πέραν από το αποδεικνυόμενο και κατανοητό. Και πολλές φορές βοηθάει, όταν βρισκόμαστε σε αδυναμία να απαντήσουμε σε κάτι που έχει σχέση με την τέχνη, να πάμε προς τον έρωτα ή να πάμε προς τη θρησκεία, για να δούμε πώς αντιμετωπίζει το αντίστοιχο μυστηριώδες μη αποδεικνυόμενο θέμα ο άλλος πνευματικός χώρος.