fbpx

02. Σχέση φωτογραφίας με άλλες τέχνες

Παρασκευή, 31 Μαρτίου 2017 17:49

Το δεύτερο από τα είκοσι έξι video της πρώτης ενότητας μαθημάτων "Learning Photography" από τον Πλάτωνα Ριβέλλη.

Είναι η φωτογραφία εικαστική τέχνη; Ποια η σχέση της με τις άλλες τέχνες;

Η επόμενη εύλογη απορία είναι αν η φωτογραφία είναι τέχνη και, ειδικότερα, αν είναι εικαστική τέχνη με την έννοια των καλών τεχνών. Πρώτα απ’ όλα ό,τι δηλώνουμε τέχνη δεν σημαίνει πως είναι τέχνη. Ό,τι γίνεται με τους κανόνες της επιστήμης και της τεχνικής και της ποιότητας, ό,τι είναι καλαίσθητο, δεν είναι τέχνη. Η αισθητική δεν περιορίζεται στην τέχνη, η δημιουργικότητα δεν περιορίζεται στην τέχνη. Δημιουργεί και ο τσαγκάρης, έχει αισθητική και ένα πουλόβερ που φοράμε, αλλά δεν είναι τέχνη. Απ´ την άλλη μεριά, για τις Δεσποινίδες της Αβινιόν του Πικάσο δεν θα πει κάνεις: τι καλαίσθητος πίνακας! Η αισθητική δεν είναι χαρακτηριστικό της τέχνης, παρά την ευρέως διαδεδομένη χρήση του όρου, και δεν είναι σίγουρο ότι ένα πολύ σπουδαίο πιάτο φαγητού είναι τέχνη, και τα λοιπά.

Στην τέχνη δεν υπάρχουν συγκεκριμένα όρια για να ενταχθεί κάτι, αλλά υπάρχουν περίπου όρια. Δηλαδή, αν δεχτούμε τον γενικότερο ορισμό περί πνευματικής εκδοχής, με τον οποίο ξεκίνησα τις ερωτήσεις, τότε θα πρέπει να υπάρχει ένα στοιχείο πνευματικότητας, επίσης ένα στοιχείο μεταμόρφωσης, αφού πρέπει να είναι κάτι καινούργιο, η παρουσία του οποίου να οφείλεται στον δημιουργό, κάτι χωρίς τον οποίο δεν θα είχε νόημα να υπάρχει. Άρα από την ώρα που μια φωτογραφία πληροί αυτές προϋποθέσεις και από την ώρα που μεταμορφώνεται σιγά-σιγά σε μια προσωπική γλώσσα του φωτογράφου, τότε μπορούμε να μιλήσουμε για τέχνη.

Το δικαίωμα η φωτογραφία να λέγεται τέχνη πιστεύω ότι το κατέκτησε όταν στην πορεία της, ήδη από τον 19ο αιώνα, άρχισαν να προκύπτουν πραγματικά πρωτότυποι προσωπικοί δυναμικοί καλλιτέχνες που είχαν μια πρόταση και μια γλώσσα. Αυτοί είναι που δώσανε τους τίτλους ευγενείας στη φωτογραφία να μπορεί να λέγεται τέχνη. Το ίδιο και ο κινηματογράφος. Αν είχαμε μείνει στους αδελφούς Lumière που τον εφηύραν, δεν θα λέγαμε ότι είναι τέχνη. Όταν όμως προέκυψε ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα ένας Dreyer, ένας Buster Keaton, τότε αρχίζουμε και λέμε ότι ο κινηματογράφος μπορεί να είναι τέχνη.

Ένα πρόβλημα της φωτογραφίας είναι ότι χρησιμοποιείται πια σε όλες τις εκδηλώσεις και τις εκφάνσεις της ζωής μας, ιδιωτικής και δημόσιας, άρα τα όρια μεταξύ τέχνης και μη τέχνης περιπλέκονται. Ενώ μπορεί να χρησιμοποιούν μπογιές και πινέλα ο ζωγράφος και ο μπογιατζής, ο ένας βαφεί έναν τοίχο και ο άλλος δημιουργεί έναν πίνακα. Άρα εκεί τα όρια είναι σχετικώς πιο διακριτά.

Εγώ πιστεύω ότι όντως από αυτά που έχω δει και έχω ζήσει η φωτογραφία είναι και τέχνη, αλλά φυσικά δεν είναι μόνο τέχνη. Στην περίπτωση αυτή, της καλαισθησίας, θα πω ότι τον μεγάλο designer Philippe Starck, τον είχαν αποκαλέσει σε μια εκπομπή της γαλλικής τηλεόρασης artiste, δηλαδή εικαστικό καλλιτέχνη, και είπε εκείνος: «συγγνώμη, δεν είμαι καλλιτέχνης, απλώς δίνω μια αισθητική ποιότητα σε πράγματα που είναι χρηστικής σημασίας». Το αν τα πράγματα που είναι χρηστικής σημασίας μπορεί να είναι έργα τέχνης, είναι επίσης ένα ερώτημα. Μήπως να δεχτούμε (ερώτημα) αυτό που λέει ο Malraux, ότι αυτά που δεν έχουν καμία χρησιμότητα είναι έργα τέχνης διότι είναι πράγματα που κανονικά θα έπρεπε να ανήκουν στο θάνατο, δηλαδή στην αιωνιότητα, ενώ ανήκουν στη ζωή; Πάλι προσπαθούμε να απαντήσουμε λοιπόν σε ένα βασικό ερώτημα με μια νέα ερώτηση, που δεν είναι κακή ιδέα, διότι έτσι αναπτύσσεται πιο πολύ ο προβληματισμός μας.

Για μένα προσωπικά, λοιπόν, μερικές φορές η φωτογραφία είναι τέχνη, μερικές φορές ο κινηματογράφος είναι τέχνη, μερικές φορές ο χορός είναι τέχνη, μένει εμείς, ο καθένας μόνος του, να βάλει ασαφή όρια, ποτέ απόλυτα όρια. Διότι αν η τέχνη του χορού μπορεί να είναι και απλώς τέχνη του entertainment, της διασκέδασης, μπορεί να αναρωτηθεί κανείς: ωραία αλλά πού εντάσσεται ο Fred Astaire που είναι entertainment αλλά που υπερβαίνει μερικές φορές κατά κάποιο τρόπο την απλή τεχνική ποιότητα και αισθητική ποιότητα του χορού, του entertainment.

Μιλώντας όμως για τέχνη έχουμε έναν όρο που είναι λατινογενής, το art. Η λέξη art, που υπάρχει στις περισσότερες λατινογενείς γλώσσες που ξέρουμε, ξεκίνησε από την τεχνική, από τον artisan, από τον μάστορα, και με τη λέξη αυτή υπονοούν τον εικαστικό, τον γλύπτη, τον ζωγράφο και τον αρχιτέκτονα. Μπορεί να ενταχθεί εκεί η φωτογραφία; Η μόδα σήμερα είναι να εντάσσεται στον εικαστικό χώρο. Πιστεύω ότι ο λόγος είναι διπλός. Ο ένας είναι επειδή τυχαίνει στην εποχή μας να έχει μια προβολή και μια σχετική οικονομική άνοδο ο εικαστικός χώρος. Δεν ήταν πάντοτε έτσι και ούτε θα είναι πάντοτε έτσι. Τώρα, μέσα σε μια χρηματιστηριακή εποχή είναι φυσικό οι τιμές όλων αυτών των πραγμάτων να διογκώνονται και μάλιστα συνήθως πλασματικά. Ήταν λογικό λοιπόν πολλοί φωτογράφοι να βουλευτούν με το να ανήκουν εκεί πέρα.

Ο κινηματογράφος δεν μπορεί να ανήκει εκεί, εκτός από ένα μικρό κομμάτι που πήγε να «κλέψει» η video art για να του αποδώσει μια οικονομική αξία. Διότι όσο σπουδαίος και αν είναι ο Ταρκόφσκι, όσα μικρά κομματάκια video art να έχουν οι ταινίες του, δεν μπορεί να το αποτιμήσει κανείς το έργο του σε ένα πολύ υψηλό τίμημα. Το δεύτερο είναι ότι ζούμε σε μια εποχή όπου το διαφημιστικό κομμάτι της ζωής έχει πάρει πολύ μεγάλη αξία, δυσανάλογη και ψεύτικη αξία, και εκεί η έννοια, όπως θα δούμε αργότερα, του concept υπηρετείται πάρα πολύ καλά από τη φωτογραφία.

Πιστεύω ότι ο φυσικός και ουσιαστικός χώρος της φωτογραφίας δεν είναι η ζωγραφική με την οποίαν έχει παντρευτεί. Μοιραζόμαστε και με τον κινηματογράφο πολλά πράγματα και με τη ζωγραφική και με άλλες τέχνες, αλλά δεν είναι αυτός ο φυσικός της χώρος, έστω κι αν μιμούμαστε αυτή την ιστορία.

Με την ερώτηση αυτή πηγαίνει και μια άλλη ερώτηση μαζί, ποια είναι η σχέση της φωτογραφίας με τις υπόλοιπες τέχνες; Πολύ γρήγορα, και νομίζω θα το καταλάβουν όλοι, θα πω: οι τέχνες όλες, εάν δεχτούμε ορισμένους γενικούς ορισμούς και προσεγγίσεις, όπως είπαμε στην αρχή, συγγενεύουν, πραγματεύονται τα ίδια προβλήματα, τα ίδια ερωτήματα. Η καθεμία όμως, και εκεί είναι το πολύ ενδιαφέρον, προσπαθεί να προσεγγίσει τα προβλήματα αυτά μέσα από την ιδιαιτερότητα της. Από την κίνηση ο χορός, από τον λόγο και την σκηνοθετική παρουσία το θέατρο. Μπορεί ο χορός να δανειστεί θεατρικά στοιχεία και το θέατρο να βασιστεί σε κινησιολογικά στοιχεία, αλλά στην πραγματικότητα στο θέατρο η ουσία θα είναι στον λόγο, και στον χορό η ουσία θα είναι στην κίνηση. Μπορεί η Pina Bausch να έχει θεατρικά στοιχεία, αλλά αυτό που δημιουργεί την ιδιαιτερότητα της είναι η κίνηση.

Αν ερωτηθώ πολύ συγκεκριμένα για τη φωτογραφία, θα πω: εάν έπρεπε σώνει και καλά η φωτογραφία να προσεγγίσει κάποιον άλλον καλλιτεχνικό χώρο, κάποιο άλλο είδος, κάποιο άλλο μέσο, θα την έφερνα κοντά στην ποίηση. Δηλαδή, για μένα η φωτογραφία είναι ένας οπτικός ποιητικός λόγος. Ένα μικρό παράδειγμα. Η φωτογραφία στηρίζεται στην πληροφορία. Η φωτογραφία έχει πάντοτε πληροφορίες αφού περιγράφει, μας δείχνει πράγματα, αυτό είναι πληροφορίες. Όταν οι πληροφορίες αποκτήσουν μικρότερη σημασία από την ποιητική διάσταση, τότε η φωτογραφία μεταβαίνει από τον χώρο της καταγραφής, στον χώρο της προσωπικής έκφρασης, δηλαδή της ποίησης, δηλαδή της τέχνης. Αυτό δεν είναι ένας κανόνας που μπορεί να εφαρμόσουμε με 100% βεβαιότητα, αλλά όσο πιο σημαντική είναι η πληροφορία μέσα σε μια φωτογραφία, τόσο δυσκολεύεται η ποιητική διάσταση να βγει στην επιφάνεια.

Πάντως, εν κατακλείδι, πιστεύω ότι η φωτογραφία μπορεί να είναι τέχνη, φυσικά δεν είναι πάντοτε τέχνη, φυσικά γίνεται «σπουδαία» τέχνη, μόνο όταν είναι «σπουδαίος» ο καλλιτέχνης, και κινείται πιο πολύ προς τον ποιητικό λόγο και όχι τόσο, κατά τη γνώμη μου, κοντά στη ζωγραφική για πολλούς και διαφορετικούς λόγους που μπορεί να συζητήσουμε αργότερα.