fbpx

07. Χρόνος γέννησης έργου

Παρασκευή, 31 Μαρτίου 2017 17:55

Το έβδομο από τα είκοσι έξι video της πρώτης ενότητας μαθημάτων "Learning Photography" από τον Πλάτωνα Ριβέλλη.

Οι καλλιτεχνικές κρίσεις. Το έργο συνδέεται με τον χρόνο γέννησής του;

Η πιο συνήθης ερώτηση που μου υποβάλλουν εδώ και πολλά χρόνια είναι αν η κρίση σε σχέση με το έργο τέχνης είναι υποκειμενική ή αντικειμενική. Αν δηλαδή υπάρχει μία αντικειμενική εκτίμηση της ποιότητας ενός έργου τέχνης.

Η απάντηση είναι και πάλι δύσκολη και διφορούμενη. Είναι ιδιότυπα αντικειμενική. Δηλαδή, υποκειμενική λέμε μία κρίση που υπόκειται στην απόλυτη διακριτική ευχέρεια του ατόμου. Έχει το δικαίωμα να προτιμάει ό,τι του αρέσει. Η λέξη μού αρέσει, η λέξη γουστάρω, η λέξη αισθήσεις όλα αυτά ισχύουν και λένε: εγώ θέλω πολύ απλά πάντοτε το αυγό μου να είναι σφιχτό, δεν το θέλω πότε μελάτο, ο άλλος λέει το θέλω τηγανητό, ο άλλος λέει εγώ προτιμώ να είναι τα ρούχα μου σκούρα, ο άλλος θέλει να φοράει ανοιχτά. Αυτά είναι αποκλειστικά στον χώρο του υποκειμενικού, της υποκειμενικής κρίσης. Εάν κάποιος πει, εμένα όμως δεν μου αρέσει ο Bach, και δικαίωμά μου είναι. Δεν μου αρέσει και είναι υποκειμενική η κρίση. Αυτό δεν κάνει όμως τον Bach καλό ή κακό. Ο Bach κατά κάποιον τρόπο είναι καλός ή κακός άσχετο αν κάποιος, με το αναφαίρετο δικαίωμα που η δημοκρατία σαφώς του δίνει, δεν τον θέλει, δεν του αρέσει Αλλά αυτό δεν έχει σχέση με την ποιότητα της μουσικής του Bach. Από την άλλη μεριά αυτός που είναι πεπεισμένος ότι η μουσική του Bach είναι σπουδαία και ότι ο Bach είναι πολύ μεγάλος καλλιτέχνης δεν έχει τη δυνατότητα να το αποδείξει ακόμα και αν μιλήσει με μουσικολογικούς όρους, τους οποίους καταφέρει να υποστηρίξει και στο πιο αδαές άτομο. Το ίδιο συμβαίνει και στη φωτογραφία, στην τέχνη γενικά, στη ζωγραφική και παντού. Είναι απόλυτα σίγουρο, λέω εγώ, για μένα ότι ο De Carava, ας πούμε, ή ο Horsfield είναι σπουδαίοι φωτογράφοι. Εάν μετά από χρόνια έρθω και πω: άλλαξα γνώμη, στην πραγματικότητα δεν θα 'χω αλλάξει γούστα, θα έχω αλλάξει κάτι πολύ πιο τραγικό: τη γενική θεώρηση του κόσμου της τέχνης, της ζωής μου. Επομένως, ο λόγος για τον οποίο φτάνουμε πολλοί άνθρωποι με πολύ διαφορετικές καταβολές, χαρακτήρες, αναφορές να λέμε: είναι σπουδαίος ζωγράφος ο Rembrandt, είναι σπουδαίος ναός ο Παρθενώνας και ούτω καθεξής, οφείλεται σε ένα πλέγμα αντικειμενικότητας που προκύπτει από γνώσεις, από ευαισθησίες κι από άλλα πράγματα μη αποδεικνυόμενα. Εάν δηλαδή ένας άνθρωπος, ας πάρουμε τη θρησκευτική πίστη σαν παράδειγμα αντίστοιχο, εάν κάποιος πει: εγώ πιστεύω στον Θεό, και ο άλλος πει: εγώ δεν πιστεύω στον Θεό, ο πιστός οφείλει να δεχθεί απολύτως τον ισχυρισμό του απίστου. Και μάλιστα να τον υποστηρίξει και να δώσει και τη ζωή του για το δικαίωμα του άλλου να μην πιστεύει. Αυτό όμως δε σημαίνει ότι για τον ίδιο η ύπαρξη του Θεού είναι υποκειμενική άποψη. Δηλαδή για μένα υπάρχει για σένα δεν υπάρχει, άρα ο Θεός υπάρχει ή δεν υπάρχει. Για τον πιστό Χριστιανό η ύπαρξη του Θεού είναι αντικειμενική βεβαιότητα, μη αποδεικνυόμενη, αλλά αντικειμενική βεβαιότητα. Για μένα η πεποίθηση της αξίας του Bach είναι αντικειμενική βεβαιότητα, την οποία φυσικά δεν μπορώ να υποστηρίξω. Μιλούμε δηλαδή για πράγματα που μας έχουνε μάθει ότι οτιδήποτε είναι βέβαιο μπορεί να υποστηριχθεί, πλην όμως υπάρχουν και πράγματα που είναι πολύ σημαντικά, που ξέρουμε ότι είναι έτσι και δεν μπορούμε να αποδείξουμε. Το έχει πει πρώτος ο Σωκράτης στο συμπόσιο στον περίφημο διάλογο με τη Διοτίμα και ακριβώς αυτό είναι. Εμείς μιλάμε για την τέχνη, για πράγματα που τα θεωρούμε απόλυτα αλλά που δεν μπορούμε να υποστηρίξουμε. Ο τρόπος που τα υποστηρίζουμε είναι με μια συνεχή καλλιέργεια και προσέγγιση των πραγμάτων αυτών.

Τώρα, κάποιος μπορεί να πει: δυο λεπτά, κάτι που ήταν κάποτε καλό, σήμερα δεν είναι και τούμπαλιν. Άρα, μήπως το έργο έχει σχέση με το πότε γεννήθηκε; Βεβαίως και έχει σχέση, αλλά το έργο επιβιώνει μες στον χρόνο και όταν λέω επιβιώνει δεν επιβιώνει γραμμικά. Να αναφερθώ πάλι στον Bach. O Bach όταν πέθανε, που ήταν ο μέγιστος μουσικός, τότε δεν αναγνωριζόταν ως μέγιστος, ένας απ' τους γιους του εθεωρείτο καλύτερος μουσικός. Χρειάστηκε να περάσουν δυο αιώνες για να ξανανακαλυφθεί και να εκτιμηθεί η μεγάλη αξία του Bach. Άρα υπάρχουν έργα τέχνης και καλλιτέχνες που περνάνε περιόδους που διασχίζουν την έρημο, ενδεχομένως χάνονται, και άλλοι που ξαναβγαίνουνε στην εκτίμηση και ενδεχομένως ξαναχάνονται μετά. Το έργο τέχνης και ο καλλιτέχνης έχει κι αυτός μια ζωή στην εκτίμηση της ανθρωπότητας, η οποία κλιμακώνεται. Αυτό όμως δε σημαίνει ότι είναι δεμένο με τον χρόνο γέννησης του. Με την έννοια αυτή θεωρώ πάρα πολύ αφελές όταν κάποιος πει αυτό το έργο είναι παλιό και δεν με αφορά (κινηματογραφικό, θεατρικό κ.λπ.), το άλλο μιλάει σε μένα γιατί είναι της ηλικίας μου. Τα έργα τέχνης έχουν την ηλικία της συγκίνησης που προκαλούν. Εάν ο Ευριπίδης προκαλεί συγκίνηση, είναι σύγχρονος. Αν δεν προκαλεί, τελείωσε. Αν ένα σύγχρονο έργο δεν προκαλεί συγκίνηση, έχει ήδη τελειώσει. Το γεγονός ότι είναι σύγχρονο δεν μας αφορά. Ο Peter Brook, ο μεγάλος θεατρικός σκηνοθέτης, είχε πει: σύγχρονο είναι ό,τι με πιάνει απ´ τον λαιμό. Άρα είναι προφανές ότι η σχέση που έχει το έργο τέχνης με την εποχή του είναι η ιστορική σχέση. Προφανώς ο Shakespeare έγραφε διαφορετικά αγγλικά από ό,τι γράφει ένας σύγχρονος θεατρικός συγγραφέας, αλλά το γεγονός ότι ο Shakespeare συνεχίζει να μας μιλάει σημαίνει ότι με εκείνη την γλώσσα που μιλούσε τότε μπορεί και μας συγκινεί και σήμερα. Άρα, έχει σχέση με τη γέννηση του, και αντανακλάται ενδεχομένως και η εποχή στο έργο, αλλά υπερβαίνει τον χρόνο γιατί τότε δεν θα υπήρχε καν, δεν θα υπήρχε ένα έργο τέχνης.