Για να ολοκληρωθεί ο κύκλος των αρετών μιας καλής φωτογραφίας, χρειάζεται να αναφερθούμε σε δύο πολύ δύσκολες έννοιες. Η μία ακούγεται απλή αλλά δεν είναι τόσο: είναι ο έρωτας με την αποτυχία. Ο φωτογράφος, ο καλλιτέχνης γενικά, για να προχωρήσει, για να πετύχει, για να φτιάξει πιο προσωπικό έργο, πρέπει να πάρει διαζύγιο από το κυνήγι της επιτυχίας και να προσπαθήσει να φλερτάρει, να γοητευτεί από την πιθανή αποτυχία του. Να κινείται δηλαδή στο χείλος του γκρεμού, που σημαίνει στο χείλος των ορίων του. Όσο κινείται στο πλαίσιο της ασφάλειας που του δημιουργούν τα όρια τα οποία έχει ήδη κατακτήσει, τόσο θα παράγει αξιοπρεπείς φωτογραφίες, συμπαθείς φωτογραφίες, αλλά δεν θα ξέρει πόσο βαθιά μπορεί να πάει να εκμεταλλευτεί τις δυνατότητες και ικανότητες του. Άρα, μια φωτογραφία πολύ καλή είναι μια φωτογραφία που παραλίγο να είχε αποτύχει. Ο Bresson το λέει με έναν πολύ καλό τρόπο, λέει ότι μια φωτογραφία μέτρια από μια φωτογραφία καλή απέχει ελάχιστα χιλιοστά. Πιστεύω επίσης ότι αποτελεί πολύ μεγάλο βοήθημα για τον φωτογράφο, όταν φτάσει στο σημείο να βαρεθεί τον εαυτό του, δηλαδή να βαρεθεί τις ευκολίες του, να κουραστεί να αναπαράγει πράγματα που κατέχει, τότε, αναγκαστικά θα φλερτάρει με την αποτυχία, για να διασκεδάσει την ανία του. Όποιος συμβιβαστεί με την ανία του -και με την επιτυχία του- δεν έχει πολλές ελπίδες για το μέλλον. Γι’ αυτό και, όταν κρίνω φωτογραφίες, συχνά επαινώ μερικές που είναι αποτυχημένες, άλλα που δείχνουν ότι ο φωτογράφος είχε μία διάθεση να ξεπεράσει αυτό που ξέρει. Αυτό το συγκεκριμένο στοιχείο είναι ένα από τα πολλά που είναι αδύνατον να συμβιβαστεί με την επαγγελματική φωτογραφία, μια φωτογραφία όπου, αντιθέτως, ο φωτογράφος πουλάει, προτείνει στην αγορά την ικανότητα του, αυτό που ήδη κατέχει, και όχι τον έρωτα του με την αποτυχία, πράγμα που θα ήταν μία εξαπάτηση του πελάτη. Ο δεύτερος πολύ δύσκολος όρος είναι ο όρος υπέρβαση. Δηλαδή, φωτογραφίζουμε κάτι που είναι απόλυτα σαφές και πραγματικό. Η φωτογραφία αυτό κάνει. Με ακρίβεια περιγράφει κάτι που υπάρχει. Πώς θα το υπερβούμε; Πώς θα περάσουμε στην άλλη πλευρά; Αυτό δεν ορίζεται με λόγια, αλλά είναι φανερό στις πολύ καλές φωτογραφίες, όπου ο θεατής βλέπει κάτι που αναγνωρίζει και ταυτόχρονα έχει την απόλυτη πεποίθηση ότι βλέπει κάτι πέρα από αυτό. Και γι’ αυτό δεν είναι χρήσιμο, δεν είναι σωστό, δεν είναι σοφό να παραποιούμε αυτό που φαίνεται, διότι τότε δίνουμε στον θεατή την ευκολία να νομίζει ότι η υπέρβαση έγινε μέσω εξωτερικών στοιχείων, ότι αλλοιώσαμε ένα δέντρο, το οποίο είναι κουνημένο, είναι με πλασματικά χρώματα, είναι ψεύτικο. Και αυτή η αλλοίωση προσπαθεί να παίξει τον ρόλο της υπέρβασης. Υπέρβαση είναι να αναγνωρίζουμε κάτι και να βλέπουμε ότι ταυτόχρονα υπάρχει κάτι πολύ πέρα από αυτό. Τέλος, σε κάθε καλό έργο τέχνης υπάρχει μία αναφορά προς δύο κατευθύνσεις. Η μία κατεύθυνση είναι προς έργα που θαυμάζει ο καλλιτέχνης, ο όποιος έχει διαμορφωθεί από άλλους φωτογράφους, ή από άλλους ζωγράφους, ή από άλλους καλλιτέχνες και με κάποιο τρόπο -σαν φόρο τιμής- εντάσσει στο έργο του μικρές δόσεις, πινελιές, ή οτιδήποτε θέλετε, που είναι μια αναφορά στους αγαπημένους του δημιουργούς και επίσης είναι μια αναφορά έμμεση, πάντα έμμεση (στην τέχνη όλα έμμεσα είναι, δηλαδή όλα υπαινικτικά) στη δική του ζωή που δεν μας την περιγράφει, αλλά μας την εντάσσει με μικρές αναφορές. Άρα, είναι μεγάλη χαρά να αναγνωρίζει κάνεις αυτές τις αναφορές, τις οποίες μετά μπορεί να κάνει και δικές του και να έχουν τόση δύναμη, ώστε να μπορεί αυτός πλέον να τις χρησιμοποιήσει για να πάει πίσω σε δικές του μνήμες και αναφορές.