Ο Luchino Visconti (Λουκίνο Βισκόντι) γεννήθηκε στο Μιλάνο στις 2 Νοεμβρίου τού 1906 και πέθανε στη Ρώμη στις 17 Μαρτίου τού 1976. Ήταν το τέταρτο παιδί από επτά αδέλφια. Ο πατέρας του, Giuseppe Visconti, ήταν Δούκας τού Modrone (o τίτλος τού Δούκα είναι ο υψηλότερος στην τάξη των ευγενών μετά από εκείνον τού Πρίγκιπα). Ο Luchino κληρονόμησε τον τίτλο τού κόμη. Η μητέρα του, Carla Erba, ήταν ανιψιά του μεγαλύτερου φαρμακοβιομήχανου της Ιταλίας, του Carlo Erba.
Ο Luchino μεγάλωσε μέσα στα ωραιότερα παλάτια. Ο πατέρας του είχε αναστηλώσει λίγο έξω από το Μιλάνο όχι απλώς το οικογενειακό παλάτι τους, αλλά ένα ολόκληρο μεσαιωνικό χωριό. Άλλο παλάτι στην καρδιά του Μιλάνου. Τόσο μεγάλο και με τόσα πολλά παράθυρα ώστε δύο με τρεις υπηρέτες είχαν σαν μόνιμη απασχόληση να τα ανοιγοκλείνουν. Άλλο παλάτι στη Ρώμη (που κληρονόμησε ο Luchino) και άλλο (της μητέρας) στις όχθες της Λίμνης του Como, όπου περνούσανε τα καλοκαίρια. Και άλλο ένα της μητέρας στο Μιλάνο. Μεγάλος πλέον ο Luchino αγόρασε και αυτός διάφορα σπίτια και πάνω από όλα μια υπέροχη βίλα στην Ischia που έβλεπε στη θάλασσα. Αυτή η εξοικείωσή του, ήδη από την παιδική ηλικία, με τα μεγάλα σπίτια και με την πλούσια και άνετη διαβίωση συνέβαλε στην αυθεντικότητα των κινηματογραφικών αναπαραστάσεων της ζωής των αριστοκρατών και των πλουσίων των αρχών του 20ού αιώνα.
Η ανατροφή του ήταν πολύ αυστηρή. Γερή επιστημονική μόρφωση, σωματική άσκηση, αλλά και τέχνες και γράμματα. Σπουδές βιολοντσέλου και, από πολύ νωρίς, επαφή με το θέατρο, αλλά και με τον κινηματογράφο. Στο σπίτι του άλλωστε υπήρχε ιδιωτικό θεατράκι στο οποίο συχνά δίνανε και παραστάσεις. Ο έφηβος Luchino ανέβαζε ο ίδιος παραστάσεις με έργα του Shakespeare και διάφορες όπερες. Η μητέρα του τον πήγαινε από μικρό στη Scala, η οποία βρισκόταν απέναντι από το σπίτι τους στο Μιλάνο. Το 1924 οι γονείς του χωρίζουν. Μεταξύ άλλων πιθανών διαφωνιών ήταν και η διάστασή τους στο θέμα τού φασισμού. Ο πατέρας ήταν αντιφασίστας ενώ η μητέρα φαίνεται πως συμπαθούσε τον Mussolini. Υπήρχε όμως και η μάλλον επιβεβαιωμένη φήμη ότι ο πατέρας του ήταν εραστής της βασίλισσας της Ιταλίας. Ευτυχώς ο Luchino πρόλαβε να περάσει την παιδική του ηλικία μέσα στην τρυφερότητα και την αγάπη. Με τους γονείς του τον συνέδεαν μέχρι και τον θάνατό τους (το ’39 πέθανε η μητέρα του και το ’41 ο πατέρας του) τα τρυφερότερα συναισθήματα.
Ο Luchino από μικρός αγάπησε πολύ τα άλογα. Υπηρέτησε στο ιππικό. Από τη Λιβύη, όπου είχε πάει για ταξίδι δύο μηνών, αγόρασε τα πρώτα καθαρόαιμα άλογά του. Έτσι ξεκίνησε την επαγγελματική του ζωή εκτρέφοντας και εκπαιδεύοντας άλογα και συμμετέχοντας με αυτά σε ιπποδρομίες. Πλάι στον ιππόδρομο του San Siro έφτιαξε πολυτελείς στάβλους που σήμερα με πολύ μικρές αλλαγές έχουν μετατραπεί σε πολυτελείς βίλες. Το 1934 ερωτεύεται μια όμορφη Γερμανίδα πριγκίπισσα, οι γονείς της όμως δεν τον θέλουν γιατί το επάγγελμα του εκτροφέα αλόγων εθεωρείτο ταπεινό.
Νέος ακόμα πραγματοποίησε πολλά ταξίδια, μεταξύ των οποίων και ένα στην Ελλάδα το 1937. Στο Παρίσι βρέθηκε στον κύκλο της Coco Chanel η οποία τον ερωτεύτηκε, όπως άλλωστε συνέβη και σε πολλές άλλες γυναίκες, δεδομένου ότι ήταν εξαιρετικά γοητευτικός. Μέσω της Chanel γνωρίστηκε με τον σκηνοθέτη Jean Renoir και έγινε βοηθός του σε μία ταινία του («Une Partie de campagne»), κυρίως σαν ενδυματολόγος και διακοσμητής. Ο ίδιος λέει πως έμαθε κινηματογράφο από το ελάχιστο διάστημα πλάι στον Renoir. Σε μια συνέντευξή του είπε σχετικά: «Ο Renoir άσκησε μεγάλη επιρροή επάνω μου. Από κάποιον μαθαίνει κανείς τα πάντα. Δεν εφευρίσκει τίποτα. Ή μάλλον και αν εφευρίσκει κάτι, είναι παρ’ όλα αυτά πολύ επηρεασμένος, κυρίως αν κάνει το πρώτο του έργο».
Στο σπίτι τής φίλης του υποκόμισσας Marie-Laure de Noailles, την οποία είχε έρθει να αποχαιρετήσει γιατί σε λίγη ώρα επρόκειτο να πάρει το τρένο για τη Ρώμη, ο νεαρός κόμης Luchino Visconti di Modrone συναντάει τον διάσημο Γερμανό φωτογράφο μόδας Horst, ο οποίος τον καλεί για γεύμα την επομένη το μεσημέρι στο ξενοδοχείο Le Crillon. Ο νεαρός Visconti υποκύπτει στην πείρα και τη γοητεία του διάσημου φωτογράφου, ομολογεί και αποδέχεται (έστω με κάποια δυσκολία) την ομοφυλοφιλία του και μένει με τον Horst για τρία χρόνια. Έκτοτε, ενώ δεν έκρυψε ποτέ το γεγονός ότι ήταν ομοφυλόφιλος, δεν θέλησε ποτέ να το προβάλει.
Με την κήρυξη του πολέμου επιστρέφει στη Ρώμη και αρχίζει να συναναστρέφεται διάφορους κινηματογραφιστές, όπως τον Giuseppe de Santis, τον Carlo Lizzani, τον Gianni Puccini, τον Pietro Ingrao, τον Michelangelo Antonioni και άλλους. Συμμετέχει μαζί τους σε μια σημαντική περιοδική έκδοση, το «Cinema», με διευθυντή τον γιο του Mussolini, Vittorio. Ο τελευταίος μάλλον δεν είχε καταλάβει ότι αυτή η έκδοση, που είχε σαν σκοπό να προωθήσει τη λαϊκή τέχνη του κινηματογράφου σαν όργανο προπαγάνδας, είχε συγκεντρώσει μια πλειοψηφία κομμουνιστών διανοουμένων. Είναι όμως γεγονός ότι στους σκηνοθέτες αυτούς ο γιος Mussolini επέτρεπε μεγάλο ποσοστό ελευθερίας ως προς τα κείμενά τους κι έτσι αυτό το περιοδικό κατέληξε να στηρίξει όλη την αναγέννηση του ιταλικού κινηματογράφου. Ο Visconti αντιμετωπιζόταν από όλους με σεβασμό και με έκπληξη τόσο για την κουλτούρα του, όσο και για την καταγωγή του, σε συνδυασμό μάλιστα με το γεγονός ότι ασπαζόταν τις κομμουνιστικές ιδέες τους.
Ο Visconti δεν γύρισε πολλές ταινίες. Σκηνοθέτησε όμως παράλληλα με τον κινηματογράφο πάρα πολλά θεατρικά έργα και όπερες. Η πρώτη του ταινία ήταν το «Ossessione» («Εμμονή»), ένα φιλμ νουάρ που είχε αρκετές περιπέτειες με τη λογοκρισία. Από αυτήν την ταινία ξεκινάει και η εποχή του κινηματογραφικού νεορεαλισμού στην Ιταλία, μολονότι ο Visconti δεν υπήρξε ποτέ καθαρός εκπρόσωπος του νεορεαλισμού, όπως υπήρξαν ο Rossellini και ο De Sica. Μετά την ταινία αυτή παίρνει μέρος στην Αντίσταση, φυλακίζεται και κινδυνεύει να εκτελεστεί. Το 1945 συμμετέχει σε μια σπονδυλωτή ταινία-ντοκιμαντέρ με τον Giuseppe de Santis, τον Marcello Pagliero και τον Mario Serandrei, το «Giorni di Gloria» («Μέρες δόξας»), όπου κινηματογραφεί τη δίκη τού Caruso, διοικητή τής Αστυνομίας κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής. Η επόμενη ταινία του επρόκειτο να είναι μέρος ενός τριπτύχου. Ο γενικός τίτλος θα ήταν «La terra trema» («Η γη τρέμει»). Τελικά δεν μπόρεσαν να γυριστούν τα δύο δεύτερα επεισόδια και έτσι το πρώτο οικειοποιήθηκε τον γενικό τίτλο («Η γη τρέμει») με τον υπότιτλο «Επεισόδιο τής θάλασσας». Πρόκειται για την ιστορία Σικελών ψαράδων που ξεσηκώνονται εναντίον των χονδρεμπόρων για να ηττηθούν στο τέλος.
Για το «Ossessione» ο Visconti είχε αποφασίσει να χρησιμοποιήσει την Anna Magnani. Εκείνη όμως ήταν έγκυος στον πέμπτο μήνα κι έτσι έδωσε τον ρόλο στην Clara Calamai. Δεν έπαψε όμως να σκέφτεται μια ταινία με τη Magnani και γι’ αυτό αποφάσισε το 1951 να σκηνοθετήσει ένα σενάριο του Cesare Zavattini με θέμα μια μητέρα (αριστουργηματικά ερμηνευμένη από τη Magnani), που θέλει να βάλει το κοριτσάκι της στον κόσμο τού κινηματογράφου. Αυτό δίνει την αφορμή στον σκηνοθέτη να παρουσιάσει όλη τη σκληρότητα της show business. Τίτλος της ταινίας «Bellissima» («Πανέμορφη»). Αυτές οι τρεις πρώτες ταινίες είχαν νεορεαλιστικά στοιχεία, ή, όπως γράφτηκε, νεο-νεορεαλιστικά Θα έπρεπε να περάσουν σχεδόν δέκα χρόνια για να ξανακάνει ο Visconti νεορεαλιστική ταινία.
Η επόμενη ταινία του, το «Senso» (1954), υιοθετεί τη μορφή του μελοδράματος όπου ο έρωτας παρακολουθεί την Ιστορία. Πρόκειται για μια υπόθεση που εκτυλίσσεται κατά τη διάρκεια των ιταλο-αυστριακών συγκρούσεων για την απελευθέρωση και την ενοποίηση της Ιταλίας στα τέλη του 19ου αιώνα. Παράλληλα με τον ιστορικό καμβά αναπτύσσεται και ο έρωτας ανάμεσα σε μια ευγενή (κόμισσα) Ιταλίδα και έναν επίσης ευγενή (μαρκήσιο) Αυστριακό. Η ταινία προκάλεσε προβλήματα στον σκηνοθέτη γιατί η ιταλική λογοκρισία δεν ήθελε, όπως νόμιζε ότι συνέβαινε εδώ, να γελοιοποιείται ο ιταλικός στρατός. Ο Visconti αναγκάστηκε να θυσιάσει αρκετές σκηνές.
Ο Visconti αγαπούσε με πάθος τον Proust, τον Thomas Mann και τον Nτοστογιέφσκι. Έλεγε όμως πάντοτε ότι δεν μπορούσε ένας Δυτικοευρωπαίος να γυρίσει Nτοστογιέφσκι, και ότι αυτό θα έπρεπε να το αφήνουν στους Ρώσους. Εντούτοις, γύρισε τις θαυμάσιες «Λευκές Νύχτες», βασισμένες στο ομώνυμο μυθιστόρημα τού Nτοστογιέφσκι, με τη Maria Schell και τον Marcello Mastroianni. Ακολούθησε η σπουδαία ταινία του (αυτή που και ο ίδιος δήλωνε ότι αγαπούσε περισσότερο) «Rocco e i suoi fratelli» («Ο Rocco και τα αδέλφια του»). Πρόκειται για ένα είδος συνέχειας της «La terra trema» και της «Ossessione». Η ταινία ασχολείται με το πρόβλημα της μετανάστευσης των φτωχών Νοτίων στον πλούσιο ιταλικό Βορρά. Παράλληλα βέβαια με το πρόβλημα ένταξης των Νοτίων αναπτύσσονται και όλα τα προβλήματα του οικογενειακού δεσμού και του αδιέξοδου έρωτα.
Ακολουθεί η συμμετοχή του σε μια σπονδυλωτή ταινία («Βοκκάκιος ’70») μαζί με τον Fellini, τον De Sica και τον Monicelli. Τίτλος του επεισοδίου «Il lavoro» («Η εργασία»), με την πρώτη εμφάνιση σε ταινία του της Romy Schneider. Πρόκειται για μια μεγαλοαστή Μιλανέζα που αποφάσισε να κάνει έρωτα με τον άντρα της ζητώντας του χρήματα. Η επόμενη ταινία είναι ο διάσημος «Γατόπαρδος» («Il Gattopardo») από το ομώνυμο μυθιστόρημα του Lampedusa. Είναι μια ταινία στο ύφος του «Senso» και στην ίδια εποχή. Η ιστορία ενός κόσμου που αναπόφευκτα φεύγει και ενός άλλου, όχι αναγκαστικά καλύτερου, που επίσης αναπόφευκτα έρχεται.
«Le vaghe stelle dell’Orsa» («Τα χλωμά αστέρια της Άρκτου») είναι η επόμενη ταινία του. Τολμηρή και με θέμα και πάλι την οικογένεια αλλά και το ακανθώδες ζήτημα της αδελφικής αιμομιξίας. Ακολουθεί άλλο ένα σκετς «La strega bruciata viva» («Η μάγισσα που κάηκε ζωντανή») σε σπονδυλωτή ταινία («Le streghe», «Οι μάγισσες») παρέα με τον Bolognini, τον De Sica, τον Rosi, τον Pasolini. Σ’ αυτήν εμφανίζεται, για πρώτη φορά σε δική του ταινία, η Silvana Mangano. Θέμα της ταινίας μια ντίβα, μια σταρ, που γερνάει. Ίσως να υπάρχουν και αναφορές στις φευγαλέες εκείνη την εποχή εμφανίσεις της Garbo με τα αιώνια γυαλιά της.
Η ταινία «Ο ξένος» που ακολουθεί, με πρωταγωνιστή τον Mastroianni, είναι μάλλον μια αποτυχία. Είναι μάλιστα η μόνη ταινία που και ο ίδιος έχει αποκηρύξει. Πρόκειται για μια μεταφορά του ομώνυμου μυθιστορήματος του Albert Camus. Η επόμενη είναι «La caduta degli dei» («Η πτώση των θεών»), ή όπως παίχτηκε στην Ελλάδα και αλλού «Οι καταραμένοι». Σ’ αυτήν περιγράφεται η κατάρρευση της γερμανικής δημοκρατίας της Βαϊμάρης και η άνοδος του ναζισμού μέσα από τη ζωή μιας πλούσιας οικογένειας Γερμανών βιομηχάνων. Η ταινία «Morte a Venezia» («Θάνατος στη Βενετία») αποτελεί και τον φόρο τιμής του Visconti στον συγγραφέα που τόσο θαύμαζε, τον Thomas Mann. Πρόκειται για σχεδόν αυτοβιογραφική ταινία μια και το θέμα της είναι η αναζήτηση της ομορφιάς από τον καλλιτέχνη σαν στόχος της τέχνης και σαν τρόπος ζωής. Η ταινία είναι ακριβώς ένας απολογισμός ζωής. Στον «Ludwig» (ή «Το λυκόφως των θεών», όπως παίχτηκε στην Ελλάδα) διαφαίνονται επίσης έμμεσα αυτοβιογραφικά στοιχεία. Είναι μια ταινία που έγινε μετά την αποτυχία τού σκηνοθέτη να βρει κεφάλαια για το γύρισμα του μεγάλου έργου τού Marcel Proust («Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο»), ενώ μάλιστα είχε προχωρήσει πολύ στην προετοιμασία. Έτσι κι αλλιώς όμως τον γοήτευε και τον συγκινούσε η προσωπικότητα του Λουδοβίκου τού Β΄, του άτυχου και ευαίσθητου αυτού ηγεμόνα της Βαυαρίας.
Λίγο πριν αρχίσει το μοντάζ του «Ludwig» ο Visconti έπαθε ένα εγκεφαλικό επεισόδιο και έμεινε ημιπαράλυτος. Οι παραγωγοί, φοβούμενοι ότι θα πεθάνει και θα αφήσει, όποια ταινία κι αν αναλάμβανε, ημιτελή, δίσταζαν πλέον να του εμπιστευτούν κεφάλαια. Ο Burt Lancaster, τον οποίο είχε επιλέξει για τον «Γατόπαρδο», αλλά και για τον πρώτο ρόλο της ταινίας που σχεδίαζε να κάνει («Gruppo di famiglia in un interno») μεσολάβησε (κρυφά από τον Visconti) στους παραγωγούς και εγγυήθηκε ότι αν χρειαζόταν θα την τελείωνε ο ίδιος σαν σκηνοθέτης. Αυτή η ταινία έχει επίσης αυτοβιογραφικά στοιχεία. Ένας ηλικιωμένος και πολύ μορφωμένος καθηγητής (θα μπορούσε να είναι ο Visconti) ζει απομονωμένος. Μια οικογένεια θεότρελη νοικιάζει με το έτσι-θέλω το επάνω διαμέρισμα του δικού του σπιτιού και του αναστατώνει τη ζωή. Τελικά, αυτός δένεται μαζί τους και διαπιστώνει ότι πάντα είχε ανάγκη από μια οικογένεια. Η τελευταία του ταινία, «Ο αθώος», είναι βασισμένη στο ομώνυμο έργο του D’Annunzio. Ο σκηνοθέτης τη γυρίζει σχεδόν όλη από την αναπηρική καρέκλα, στην οποία καθηλώθηκε αφού έπεσε και έσπασε και το μοναδικό πόδι του που τον βαστούσε μετά την ημιπληγία. Την ίδια χρονιά (1976) πεθαίνει.
Για να καταλάβει κανείς το έργο του Visconti πρέπει να συνειδητοποιήσει ότι σαν προσωπικότητα χαρακτηριζόταν από τρεις ιδιότητες που, αντίθετα από ό,τι πολλοί νόμιζαν και νομίζουν, δεν ήταν αντιφατικές αλλά συμπληρωματικές. Ήταν αριστοκράτης, μαρξιστής και ομοφυλόφιλος. Χωρίς εξαίρεση συναντούμε αυτές τις ιδιότητες σε όλες τις ταινίες του. Και κατά τούτο ταινίες φαινομενικά διαφορετικές μεταξύ τους ως προς τη θεματολογία ή τη φόρμα τελικά συγγενεύουν. Ο Visconti ήταν ένας γνήσιος εστέτ. Είχε μεγαλώσει στους χώρους της υψηλής αριστοκρατίας και τους γνώριζε καλά. Κανείς άλλος δεν μπορούσε να περιγράψει καλύτερα ένα μεγαλοαστικό δείπνο ή μια δεξίωση. Η ομορφιά και η τέχνη τον συνόδευαν από το βρεφικό του λίκνο. Ανήκε σε έναν κόσμο τον οποίο έφερε πάντα μέσα του, αλλά που ήξερε πως είχε σχεδόν σβήσει. Δεχόταν τον επόμενο κόσμο με αίσθηση αναγκαιότητας, ακόμα και ελπίδας, αλλά διαπίστωνε μικρότητα και απουσία οραμάτων. Από την άλλη μεριά πονούσε για τη μοίρα των φτωχών, όχι με τον τρόπο που αντιδρά ένας νυν ή πρώην φτωχός. Όχι με διάθεση εκδίκησης, αλλά με ουσιαστική συμμετοχή και συμπόνια. Παράλληλα όμως με όλη του τη διάθεση για πολιτική ανάλυση, πάντοτε ξεπηδούσε, μέσα από την αντίδραση του μαρξιστή ή από αυτήν του εστέτ, ο αδιέξοδος έρωτας, η πάλη, ο πόνος, η αλληλοκαταστροφή των ανθρώπων. Όλοι οδηγούνται στον αφανισμό, στον θάνατο, στην αυτοκτονία, στη μοναξιά. Τις περισσότερες φορές ο ένας καταστρέφει τον άλλον που αγαπάει. Η ομοφυλοφιλία του τον έκανε να αντιλαμβάνεται τον έρωτα μέσα από συνεχή αδιέξοδα. Ο έρωτας ήταν για τον Visconti μια πάλη υπό την απειλή του αδυσώπητου και βασανιστικού κάλλους. Ήταν πάλη σωμάτων που ελκύονταν και απωθούνταν ταυτόχρονα.
Στις περισσότερες ταινίες τού Visconti υπάρχει ένας πατέρας που πεθαίνει. Σύμβολο τής εμμονής του με τον κόσμο που φεύγει και με εκείνον που έρχεται. Στις περισσότερες ταινίες του, επίσης, όλα συμβαίνουν στο πλαίσιο μιας οικογένειας και οι μεγάλες συγκρούσεις στη διάρκεια ενός γεύματος. Η τραπεζαρία, χώρος οικογενειακής γαλήνης, μετατρέπεται σε χώρο αρένας. Κάτι που, άσχετα από κοινωνικές τάξεις, είναι συνήθως γεγονός. Στις περισσότερες ταινίες του υπάρχει, τέλος, ένας τραγικός έρωτας. Η εμμονή του Visconti με τραγικά θέματα ή με θέματα που έχουν τραγική κατάληξη είναι κάτι που διαπιστώνει αμέσως ο κάθε θεατής του έργου του. Ο ίδιος έλεγε ότι είναι εύκολο να κινηματογραφείς την ευτυχία και δύσκολο, αλλά πιο δίκαιο και σωστό, να κινηματογραφείς τη δυστυχία. Ο απεγνωσμένος έρωτας, τα γηρατειά και ο θάνατος, η μοναξιά, οι καταδικασμένοι περιθωριακοί, η (αδιέξοδη) κοινωνική αδικία, όλα αυτά συνέθεταν τον κόσμο του και τις εμμονές του. Οι κομμουνιστές φίλοι του ουδέποτε κατάλαβαν ότι για τον Visconti ακόμα και ο αγώνας για έναν καλύτερο κόσμο, αγώνας στον οποίο είχε εντάξει και τον εαυτό του, δεν είχε τελικά νόημα. Όσο μάλιστα κυλούσανε τα χρόνια φαίνεται πως το ενδιαφέρον του για την ιστορία και την πάλη των τάξεων περνούσε σε δεύτερη μοίρα πίσω από το μοναχικό ταξίδι των τραγικών ηρώων, πολλοί από τους οποίους δεν ήταν παρά η αντανάκλαση τού εαυτού του, έστω και αν ο ίδιος δεν το παραδεχόταν. Ο καθηγητής στον «Θάνατο στη Βενετία», ο Πρίγκιπας στον «Γατόπαρδο», ο Λουδοβίκος στον «Ludwig», ο καθηγητής και πάλι στο «Conversation Pieces» υπερβαίνουν την ιστορία και μαρτυρούν την αξία των προσωπικών δραμάτων. Το ίδιο όμως κάνουν και ο ’Ntoni του «Η γη τρέμει», η Livia του «Senso», ή ο «Rocco». Τελικά το βαθύτερο θέμα κάθε ταινίας του δεν είναι ούτε οι κοινωνικές αδικίες και αναταραχές, ούτε οι κοινωνικές ή σεξουαλικές διαφορές, αλλά πάντα ένα προσωπικό δράμα. Αυτό γίνεται πιο φανερό στις τελευταίες, αλλά το ίδιο συνέβαινε και στις πρώτες.
Οι ποικίλες εμμονές τού Visconti και η εκάστοτε προβολή της μιας ή της άλλης επέσυραν πάντοτε την οργή μιας κατηγορίας ανθρώπων. Όταν έθιγε την ομοφυλοφιλία εύρισκε απέναντί του την Καθολική Εκκλησία. Όταν έκανε ταινίες νεορεαλιστικού ύφους με πρωταγωνιστές τους φτωχούς και αδύνατους τον υμνούσαν οι κομμουνιστές, στις τάξεις των οποίων δεδηλωμένα ανήκε, και δεχόταν επίθεση από τους δεξιούς. Όταν έκανε ταινίες με πρωταγωνιστές αριστοκράτες γινόταν στόχος των αριστερών που τον κατηγορούσαν σαν «παρακμιακό». Ο ίδιος αποδεχόταν τον χαρακτηρισμό και προσέθετε: «Παρακμιακός, να μια λέξη που μου αρέσει πολύ… Αγαπώ τους Ευρωπαίους παρακμιακούς, τον Rimbaud, τον Verlaine, τον Baudelaire. Και πάνω από όλους τον Thomas Mann και τον Marcel Proust». Στην Ιταλία πάντως των δεκαετιών του 1950 και του 1960 οι ρετσινιές του κομμουνιστή και του ομοφυλόφιλου ήταν σχεδόν ανεξίτηλες και προκαλούσαν αρνητικές αντιδράσεις, ειδικά αν αφορούσαν έναν τέτοιο εκπρόσωπο της αριστοκρατίας. Γι’ αυτό και ο Visconti έχασε αρκετά βραβεία εξαιτίας πολιτικών παρεμβάσεων.
Ο Visconti ήταν τελειομανής ως προς την αληθοφάνεια, όχι γιατί πίστευε στη ρεαλιστική απεικόνιση, αλλά γιατί ένιωθε ότι χωρίς αλήθεια στις λεπτομέρειες δεν θα προκύψει η αλήθεια της ουσίας. Ήταν γνωστό ότι έβαζε τους παραγωγούς να αγοράζουν ό,τι ακριβότερο υπήρχε για να αποδώσει τις σκηνές στα παλάτια και στα μεγαλοαστικά σπίτια. Μερικές φορές του έκρυβαν τις τιμές για να μην αγοράσει τα ακριβότερα, αλλά και πάλι τότε το μάτι του σταματούσε στα ακριβότερα. Στους «Καταραμένους» όλα τα κοσμήματα ήταν αυθεντικά Bulgari και το πλατώ το φύλαγε αστυνομική δύναμη. Στον «Γατόπαρδο» τού πρότειναν να χρησιμοποιήσει ψεύτικη ταπετσαρία, που έμοιαζε με μπροκάρ. Κι αυτός απάντησε: «Νομίζετε ότι αυτό θα άρεσε στον Πρίγκιπα Salina;». Στην ίδια ταινία όλα τα συρτάρια ήταν γεμάτα με αυθεντικά αντικείμενα εποχής. Όπως έλεγε ο ίδιος «φαίνεται, όταν τα συρτάρια είναι άδεια». Οι σαμπάνιες ήθελε να είναι πάντοτε Dom Perignon και τα σεντόνια από λινό της Φλάνδρας.
Η εμμονή τού Visconti με την πιστή αναπαράσταση, σε συνδυασμό με την προτίμησή του για αριστοκράτες ήρωες που βρίσκονται στο όριο της κατάργησής τους από την κοινωνία, πρέπει να έχει να κάνει με τη δική του ιδιότητα και την επιθυμία του να ζήσει μέσα από τους ήρωές του κάτι από αυτό που ήταν και ο ίδιος, χωρίς όμως ποτέ να το έχει ζήσει στην ώριμη ηλικία του. Ίσως τα παλάτια που έκτιζε και τα γεύματα που στόλιζε για τις ταινίες του, να ήταν και λίγο δικά του σπίτια και δικά του γεύματα.
Ήταν απαιτητικός με τους ηθοποιούς. Δεν τού έκαναν οι ερασιτέχνες (με τη σπουδαία εξαίρεση του «Η γη τρέμει»). Τους δίδασκε, συχνά διακωμωδώντας με ειρωνεία το παίξιμό τους. Ήξερε όμως να βγάζει από αυτούς το καλύτερο. Ο Burt Lancaster δεν έχει παίξει καλύτερα στη ζωή του. Το ίδιο και ο Alain Delon, τον οποίον ανακάλυψε ο Visconti. Ο Helmut Berger δεν υπήρξε ηθοποιός, παρά μόνο με τον Visconti. Μερικούς ηθοποιούς τους ήθελε συνέχεια κοντά του. Το ίδιο και μερικούς σταθερούς συνεργάτες, με επικεφαλής τη σεναριογράφο Suso Cecchi D’Amico, τον μοντέρ Mario Serandrei και τον σπουδαίο ενδυματολόγο Piero Tosi.
Οι μεταφορές των λογοτεχνημάτων στην οθόνη από τον Visconti δεν ήταν ποτέ πιστές στο γράμμα του έργου, αλλά πάντα στο πνεύμα. Ο ίδιος εξηγούσε ότι όταν κάτι μεταφέρεται σε άλλη τέχνη προδίδεται, αν παραμείνουμε πιστοί σε αυτό. Θεωρούσε ότι ο ρόλος τού κινηματογράφου ήταν να αφηγείται ιστορίες ανθρώπων. Όπως και η μεγάλη λογοτεχνία. Ο Visconti δύσκολα μπορεί να γίνει αντιληπτός, αν δεν δεχτεί κανείς την αγάπη του αφενός για τα μεγάλα μυθιστορήματα και αφετέρου για την όπερα. Πίστευε πως ο κινηματογράφος πρέπει να εμπνέεται από τα σπουδαία μυθιστορήματα. Η κινηματογραφική του αφήγηση έχει πάντοτε κάτι από το εύρος και την παρατηρητικότητα ενός Thomas Mann ή ενός Nτοστογιέφσκι. Αλλά και όλες οι ταινίες του θα ήταν δυνατόν να χαρακτηριστούν κινηματογραφικά μελοδράματα. Ο ίδιος θεωρούσε την όπερα ύψιστη μορφή σκηνικής τέχνης, γιατί συνδυάζει τον λόγο, την κίνηση και τη μουσική σε απόλυτη σύζευξη. Άλλωστε στη ζωή του σκηνοθέτησε δεκαεννέα όπερες, σαράντα θεατρικά έργα και μόνο δεκατέσσερις ταινίες μεγάλου μήκους. Εντούτοις, αυτές οι τελευταίες θα συνοδεύουν το όνομά του, ίσως γιατί η κινηματογραφική σκηνοθεσία είναι η πιο αυτοτελής και η πιο σύνθετη καλλιτεχνική δημιουργία στον κόσμο του θεάματος.
Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει για τη σχέση του Visconti με τη μουσική. Είναι κάπως ανάλογη με αυτήν που είχε με το μεγάλο μυθιστόρημα. Αλλά και οι μουσικές του γνώσεις ήταν τεράστιες. Ο μαέστρος Carlo Maria Giulini διηγείται πως είχε μείνει έκπληκτος από τις γνώσεις του, όταν μαζί με αυτόν και τη Maria Callas, την οποία ο Visconti θαύμαζε και αγαπούσε απεριόριστα, δούλεψαν επί μερόνυχτα για τη μουσική ερμηνεία της «Τραβιάτας» στο πλαίσιο εκείνης της παράστασης του 1956 που άφησε εποχή με την πρωτοτυπία της. Ο Visconti χρησιμοποίησε τις περισσότερες φορές τη μουσική σαν πρωταγωνίστρια. Έτσι όπως λειτουργεί σε μια όπερα. Διάλεγε ένα σπουδαίο θέμα ή το πολύ δύο. Και τα επαναλάμβανε τόσο συχνά, ώστε σιγά-σιγά ταυτίζονταν στη συνείδηση του θεατή με τη συγκεκριμένη υπόθεση και με τον συγκεκριμένο ήρωα. Στο τέλος η μουσική έπαιρνε σημαντικό μέρος της ευθύνης για τη συγκίνηση του θεατή. Έτσι, λόγου χάρη, έγινε με το μουσικό θέμα του Nino Rota και με το βαλς του Verdi στον «Γατόπαρδο», ή με το μοτίβο του Mahler στον «Θάνατο στη Βενετία», ή με τον Bruckner στο «Senso», ή με τον Mozart στο «Conversation Pieces» ή με το πρελούδιο του Franck στα «Χλωμά αστέρια της Άρκτου». Η συχνά συνεχής μάλιστα υπόκρουση της μουσικής, αντί να την καθιστά ενοχλητική, όπως συνέβαινε με μερικές ταινίες των δεκαετιών του 1940 και του 1950, την έκανε πιο οικεία, ενώ η αυξομείωση της έντασής της γινόταν με στόχο να μην παρεμβληθεί στη ροή της υπόθεσης και στο παίξιμο των ηθοποιών.
Ο Visconti γύριζε τις ταινίες του με τρεις ή και τέσσερις μηχανές τοποθετημένες σε ισάριθμες διαφορετικές γωνίες, γιατί δεν ήθελε να επαναλαμβάνει τις σκηνές. Μετά από αρκετή δουλειά με τους ηθοποιούς οι σκηνές γυρίζονταν μια κι έξω. Το μοντάζ που ακολουθούσε ήταν πολύ απλό. Έτσι η αφήγησή του ήταν άνετη και φυσιολογική. Αυτό βέβαια οδηγούσε σε ταινίες ιδιαίτερα μεγάλου μήκους, που ήταν πολύ δύσκολο να περικοπούν εκ των υστέρων για τις εμπορικές απαιτήσεις.
Να σημειωθεί τέλος ότι μόλις κατά την τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα έγινε μια γιγάντια επιχείρηση αποκατάστασης των κατεστραμμένων αρνητικών του Visconti. Όπως επίσης και μια αποκατάσταση των κομμένων σκηνών που δεν βόλευαν τους διανομείς. Είναι μάλλον σίγουρο ότι κόπιες προηγούμενες από τη δεκαετία αυτή (και μερικές ακόμα και μέσα στην ίδια αυτή δεκαετία) δεν απηχούν πιστά το έργο του σκηνοθέτη.
Φιλμογραφία
- Ossessione [Εμμονή], 1943 α/μ
- Επεισόδιο σχετικά με τη δίκη του Caruso στη σπονδυλωτή ταινία-ντοκιμαντέρ Giorni di gloria [Μέρες δόξας], 1945 α/μ
- La terra trema. Episodio del mare [Η γη τρέμει. Επεισόδιο της θάλασσας], 1948 α/μ
- Appunti su un fatto di cronaca (Σημειώσεις για ένα γεγονός αστυνομικού δελτίου), 1951 α/μ (ντοκιμαντέρ)
- Bellissima [Πανέμορφη], 1951 α/μ
- Anna Magnani, επεισόδιο από τη σπονδυλωτή ταινία Siamo donne [Είμαστε γυναίκες], 1953 α/μ
- Senso, 1954 έγχρ.
- Le notti bianche [Λευκές νύχτες], 1957 α/μ, Αργυρό Λιοντάρι στη Βενετία
- Rocco e i suoi fratelli [Ο Rocco και τα αδέλφια του], 1960 α/μ, Ειδικό Βραβείο Επιτροπής στη Βενετία
- Il lavoro [Η εργασία], επεισόδιο από τη σπονδυλωτή ταινία Boccacio ’70 [Βοκκάκιος ’70], 1962 έγχρ.
- Il Gattopardo [Ο Γατόπαρδος], 1963 έγχρ., Χρυσός Φοίνικας στις Κάννες
- Le vaghe stelle dell’Orsa [Τα χλωμά αστέρια της Άρκτου], 1965 α/μ, Χρυσό Λιοντάρι στη Βενετία
- La strega bruciata viva [Η μάγισσα που κάηκε ζωντανή] επεισόδιο από τη σπονδυλωτή ταινία Le streghe [Οι Μάγισσες], 1967 έγχρ.
- Lo straniero [Ο ξένος], 1967 α/μ και έγχρ.
- La caduta degli dei [Η πτώση των θεών ή Οι καταραμένοι], 1969 έγχρ.
- Alla ricerca di Tadzio [Σε αναζήτηση του Tadzio], 1970 έγχρ. (ντοκιμαντέρ)
- Morte a Venezia [Θάνατος στη Βενετία], 1971 έγχρ.
- Ludwig [Λουδοβίκος ή Το λυκόφως των Θεών], 1972 έγχρ.
- Gruppo di famiglia in un interno ή Conversation Pieces [Οικογενειακή ομάδα σε εσωτερικό χώρο], 1974 έγχρ.
- L’innocente [Ο αθώος], 1976 έγχρ.