Ο Ingmar Bergman, το πλήρες όνομα τού οποίου ήταν Ernst Ingmar Bergman (Ερνστ Ίνγκμαρ Μπέργκμαν), γεννήθηκε στις 14 Ιουλίου τού 1918 στην Uppsala τής Σουηδίας και πέθανε στο σπίτι του στο νησάκι Fårö (Φόρε) τής Σουηδίας στις 30 Ιουλίου 2007. Ο πατέρας του ήταν λουθηρανός πάστορας και έφτασε να καταλάβει τη θέση τού εφημερίου των Βασιλικών Σουηδικών Ανακτόρων. Είχε μία αδελφή και έναν αδελφό. Η ανατροφή του υπήρξε εξαιρετικά αυστηρή και πολύ θρησκευτική. Σαν μεγαλύτερη δυνατή αρετή τού δίδαξαν ότι έπρεπε να κρύβει τα συναισθήματά του. Ο ίδιος ο Bergman ομολογεί ότι για να επιβιώνει έμαθε από νωρίς να ψεύδεται όπως αναπνέει. Παρ’ όλα αυτά η οικογενειακή του παιδεία τού εξασφάλισε τη γνωριμία και την επικοινωνία με το θέατρο και με τη μουσική. Όταν έφυγε από το σπίτι, ο Bergman θεωρούσε τον εαυτό του ήδη κατεστραμμένο από την ανατροφή του, παρόλο που μεγαλώνοντας δεν απέδωσε κακές προθέσεις στους γονείς του, αλλά άγνοια.

Σε ηλικία δεκαεννέα ετών βρίσκεται στη Στοκχόλμη και, ενώ σπουδάζει Λογοτεχνία και Ιστορία της Τέχνης, αρχίζει παράλληλα να ασχολείται με το θέατρο, πρώτα το πανεπιστημιακό και ύστερα το επαγγελματικό. Σύντομα εγκαταλείπει το πανεπιστήμιο και διακόπτει και τις σχέσεις του με την οικογένειά του. Την περίοδο αυτή γνωρίζεται με τον μεγάλο πρωτοπόρο τού σουηδικού κινηματογράφου, τον σκηνοθέτη και ηθοποιό Victor Sjöström, (στην Αμερική έγινε γνωστός σαν Seastrom), ο οποίος επρόκειτο να γίνει ο σπουδαίος πρωταγωνιστής στις «Αγριοφράουλες» και υπήρξε και ο πρώτος που τού δίδαξε μερικά μυστικά τού κινηματογράφου. Τότε γνωρίστηκε και με τον ηθοποιό Erland Josephson, που έγινε ο επιστήθιος φίλος του και ο πρωταγωνιστής πολλών ταινιών του.

Ο Bergman γράφει αρχικά έργα για το θέατρο (σε επαγγελματικό επίπεδο από το 1941) και λίγο αργότερα σενάρια για τον κινηματογράφο (το πρώτο που γυρίστηκε ήταν για την ταινία «Hets» το 1944). Παρόλο που η κριτική τον αναγνωρίζει σαν σημαντικό θεατρικό συγγραφέα ο Bergman εξελίσσεται σε σημαντικότερο θεατρικό σκηνοθέτη και δίνει νέα πνοή σε μεγάλους κλασικούς θεατρικούς συγγραφείς, όπως ο Ibsen, ο Shakspeare, ο Μολιέρος και κυρίως ο Strindberg, ο οποίος και τον επηρέασε πάρα πολύ. Η σχέση του με το θέατρο δεν σταμάτησε ποτέ και σχεδόν δεν πέρασε χειμώνας χωρίς να ανεβάσει ένα ή περισσότερα θεατρικά έργα, ακόμα και κατά τη διάρκεια τής πιο έντονης κινηματογραφικής του παραγωγής. Μάλιστα, από το 1963 μέχρι το 1966 ήταν ο Γενικός Διευθυντής τού Βασιλικού Δραματικού Θεάτρου τής Σουηδίας.

Την πρώτη του ταινία («Κρίση») τη γύρισε το 1945, αφού ήδη είχε γράψει σενάρια για ταινίες άλλων που είχαν γίνει επιτυχία. Η πλήρης εμπορική αποτυχία τής πρώτης δικής του ταινίας τον έκανε να στραφεί σε άλλον παραγωγό και να φύγει από την περίφημη Svensk Film Industry, στην οποία επρόκειτο λίγο αργότερα να επιστρέψει και να μείνει μέχρι το τέλος τής ζωής του. Ο νέος του παραγωγός, Lorens Marmstedt, τον βοήθησε πολύ, κυρίως με τις πολύ αυστηρές συμβουλές του, τις οποίες ο Bergman κράτησε, κατά την ομολογία του, για πάντα. Οι επόμενες τέσσερις ταινίες του («Det regnar på vår kärlek» – «Βρέχει πάνω στην αγάπη μας», 1946, «Skepp till Indialand» – «Ένα πλοίο για την Ινδία», 1947, «Musik i mörker» – «Μουσική στα σκοτάδια», 1948, και «Hamnstad» – «Το λιμάνι», 1948) δεν είναι καθόλου κακές, αλλά ούτε είναι Bergman, με το περιεχόμενο τουλάχιστον που πήρε τα μεταγενέστερα χρόνια η υπογραφή του. Το πρόβλημα των ταινιών αυτών είναι, όπως άλλωστε κάθε νεανικού έργου, πρώτον ότι θέλουν να πουν πάρα πολλά με πολύπλοκους τρόπους και δεύτερον ότι δεν καταφέρνουν να σκιαγραφήσουν αδρούς χαρακτήρες μέσα σε μια ξεκάθαρη πλοκή. Για τη «Μουσική στα σκοτάδια» πρέπει να γίνει μια εξαίρεση γιατί πρόκειται μάλλον για απόπειρα μιας εμπορικής ταινίας, η οποία άλλωστε ήταν και η μόνη μέχρι τότε που είχε επιτυχία. Ακόμα και η «μαυρίλα» των πρώτων ταινιών δεν είναι μπεργκμανική. Δηλαδή είναι αποκλειστικά ρεαλιστική και όχι μεταφυσική. Η πρώτη ταινία του όπου αρχίζει να διαφαίνεται το ύφος του και η μελλοντική προσωπική του θεματολογία είναι η «Φυλακή» (1949). Χωρίς αυτό να σημαίνει βέβαια ότι είναι και αξιόλογη.

Είναι πάντως φανερό ότι σε όλες τις ταινίες μέχρι το 1950 ο Bergman είναι απόλυτα επηρεασμένος από τη θεατρική πρακτική, που ήταν μέχρι τότε όλος του ο κόσμος. Στο θέατρο όμως είναι όλα εξ ορισμού μη ρεαλιστικά και παραμυθένια. Στον κινηματογράφο, αντιθέτως, είναι όλα εξ ορισμού ρεαλιστικά. Ένα μικρό σπιτάκι στη μέση μιας θεατρικής σκηνής συνιστά ήδη μια μαγεία. Ένα μικρό σπιτάκι σε ένα κινηματογραφικό πλάνο (βλ. την ταινία «Βρέχει πάνω στην αγάπη μας») είναι υπαρκτό σαν ρεαλισμός ακόμα και αν έχει γίνει στο μέσον ενός στούντιο. Γι’ αυτό ίσως ο Bergman έδειξε από την αρχή να γοητεύεται από τις απεικονίσεις ονείρων, κάτι δηλαδή που δεν μπορεί να γίνει εύκολα σε ένα θέατρο, τις οποίες όμως έκανε συνήθως υπερβολικά ρεαλιστικές. Πέρασαν μερικά χρόνια μέχρις ότου ο Bergman καταφέρει να δαμάσει τις θεατρικές του καταβολές, να απογυμνώσει (όπως έλεγε ο Dreyer) τα θεατρικά έργα ώστε να μπορέσουν να λειτουργήσουν κινηματογραφικά και να διαμορφώσει ένα πλαίσιο μεταφυσικής «μαυρίλας».

Είναι επίσης χαρακτηριστικό ότι στις πρώτες ταινίες του έδωσε πολύ μεγάλη έμφαση στις εικαστικές δυνατότητες τού ασπρόμαυρου, ίσως επηρεασμένος και από την επιτυχία των film noirs τής εποχής και βοηθούμενος από τον τότε διευθυντή φωτογραφίας του, τον ικανότατο Göran Strindberg. Αυτή όμως η εικαστική υπερβολή δεν ήταν παρά ένας τρόπος να φέρει αντίβαρο στην απόλυτα ρεαλιστική απεικόνιση και αφήγηση. Αργότερα, οι ταινίες του ισορρόπησαν απόλυτα ανάμεσα στο περιεχόμενο και στη φόρμα.

Η πρώτη όμως ουσιαστικά και ολοκληρωμένα καλή του ταινία μπορεί να πει κανείς ότι είναι η ταινία «Sommarlek» («Καλοκαιρινά παιχνίδια») τού 1951, μια ταινία νοσταλγίας και πόνου. Άλλες γνωστές ταινίες τής δεκαετίας τού 1950 είναι τα «Μυστικά γυναικών», μελέτη –με χιούμορ και πίκρα– των συζυγικών σχέσεων, η «Νύχτα των σαλτιμπάγκων», μια ανάλυση των ανθρώπινων αδυναμιών, του πάθους και της ενοχής, τα «Χαμόγελα καλοκαιρινής νύχτας», μια ταινία με την οποία ο Bergman αποδεικνύει και τις χιουμοριστικές του ικανότητες, η «Έβδομη σφραγίδα», ταινία συμβολική που γνώρισε μεγάλη φήμη, οι «Αγριοφράουλες», σπουδαία και αρκετά αυτοβιογραφική ταινία –μια σπουδή πάνω στον χρόνο, στα γηρατειά, στον κύκλο τής ζωής, στη νοσταλγία, στα απωθημένα, στην οικογένεια, στη συμπόνια, στη φήμη– και η «Πηγή των παρθένων», μια ιστορία βίας και εκδίκησης που διαδραματίζεται στον Μεσαίωνα.

Η δεκαετία τού 1960 χαρακτηρίζεται από μικρή αλλαγή πορείας με ταινίες πιο εσωτερικές και πιο αυστηρές. Ξεχωρίζει η θαυμάσια τριλογία του πάνω στη θεολογική αναζήτηση και στη θρησκεία «Μέσα από τον καθρέφτη σκοτεινά», «Χειμερινό φως» και «Η σιωπή», αλλά και οι ταινίες τής τριλογίας τού Fårö, «Η ντροπή», «Η ώρα τού λύκου» και «Το πάθος τής Anna» (που ήταν και η πρώτη του έγχρωμη), ταινίες γυρισμένες στο νησί Fårö (προφέρεται Φόρε) που επρόκειτο να γίνει έκτοτε και η μόνιμη διαμονή τού σκηνοθέτη, καθώς και η «Persona», ταινία που ενθουσίασε την κριτική και που πραγματεύεται την ψυχαναλυτική σύγκρουση ανάμεσα στο φαίνεσθαι και το είναι.

Η δεκαετία τού 1970 σημαδεύεται από την ταινία «Κραυγές και Ψίθυροι», όπου για πρώτη φορά το ντεκόρ γίνεται πρωταγωνιστής, αλλά και από την ταινία «Σκηνές από έναν γάμο» που γυρίστηκε σε έξι ωριαία επεισόδια για την τηλεόραση και συμπτύχθηκε σε μια τρίωρη κινηματογραφική ταινία, σπουδή πάνω στη συζυγική σχέση. Την ίδια εποχή γυρίζει για την τηλεόραση με θαυμαστό τρόπο την όπερα τού Mozart «Ο μαγικός αυλός» στα σουηδικά και με Σουηδούς ερμηνευτές.

Λίγα χρόνια μετά μπλέκεται σε μια καφκική ιστορία με τη σουηδική εφορία και αηδιασμένος εγκαταλείπει τη Σουηδία για τη Γερμανία, όπου γυρίζει το «Αυγό τού φιδιού» στα αγγλικά, μια ταινία ενδιαφέρουσα με πολλές όμως αδυναμίες. Το θέμα της ήταν η άνοδος τού ναζισμού στη Δημοκρατία τής Βαϊμάρης. Η περιπέτειά του με το σουηδικό κράτος, εκτός από την απογοήτευσή του για τη σοσιαλδημοκρατία και τη γραφειοκρατία της, τού στοίχισε και την ψυχική του υγεία, αφού χρειάστηκε να νοσηλευτεί για τρεις μήνες σε ψυχιατρική κλινική. Δικαιωμένος από τα δικαστήρια επιστρέφει στην πατρίδα του. Την ίδια εποχή αποφασίζει να γυρίσει στη Νορβηγία, αλλά στα σουηδικά, τη «Φθινοπωρινή σονάτα» (με την Ingrid Bergman και τη Liv Ullmann) και λίγο μετά ένα παραγνωρισμένο αριστούργημα, την ταινία «Από τη ζωή των μαριονετών», ταινία η οποία γυρίστηκε στα γερμανικά με Γερμανούς ηθοποιούς. Ακολουθεί η αυτοβιογραφική ταινία «Φάνυ και Αλέξανδρος», όπου μέσα στο πλαίσιο μιας μεγάλης οικογένειας στη γενέθλια πόλη του την Uppsala προσεγγίζει όλα τα προσφιλή του θέματα. Αμέσως μετά γυρίζει δύο παραγωγές για την τηλεόραση, πολύ σημαντικές και οι δύο, το «Μετά την πρόβα» και πολύ αργότερα, ενώ κανείς δεν περίμενε πλέον να ξαναδεί ταινία του, τη «Συντροφιά με έναν κλόουν». Τελευταία ταινία του υπήρξε η «Saraband», ένα είδος τελευταίου επεισοδίου των «Σκηνών από έναν γάμο».

Η θεματολογία τού Bergman κινείται ανάμεσα σε δύο πόλους. Από τη μια το μεταφυσικό, η «μάταιη» αναζήτηση τού Θεού, η αγωνία μπροστά στη σύγκρουση τού Καλού και τού Κακού, το νόημα τής ύπαρξης, και από την άλλη η αδυναμία επικοινωνίας των ανθρώπων και το αδιέξοδο των σχέσεων. Το σύνολο του έργου του σφραγίζεται από την έντονη παρουσία τής παιδικής του ηλικίας και από τις ψυχαναλυτικές θεωρίες τού Jung. Σχεδόν όλες οι ταινίες του υπακούουν σε ένα γενικό πρόσταγμα. Όπως συμβαίνει με τους περισσότερους σκηνοθέτες-δημιουργούς η κάθε ταινία του είναι μια άλλη πρισματική εκδοχή των ίδιων προβληματισμών. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι τα ίδια ονόματα επανέρχονται σαν εμμονές σε πολλές ταινίες του: Egerman, Vogler, Vergerus, Marianne, Johan, Peter, Karin (το όνομα τής μητέρας του), κλπ. Οι ταινίες του διακρίνονται μορφολογικά σε δύο κατηγορίες. Σε αυτήν όπου διατηρεί μια αληθοφανή πλοκή και ένα πιο αφηγηματικό μοντάζ (π.χ. «Φάνυ και Αλέξανδρος», «Το αυγό τού φιδιού», «Σκηνές από έναν γάμο»), και σε αυτήν όπου υιοθετεί πιο ονειρική, φανταστική και πάντως όχι αληθοφανή πλοκή, αφήγηση και μοντάζ (π.χ. «Η σιωπή», «Κραυγές και Ψίθυροι», «Αγριοφράουλες»). Ανάμεσα σ’ αυτές πρέπει να αναφερθούν και οι φαινομενικά πιο ασήμαντες αλλά στην πραγματικότητα θαυμάσιες ταινίες τής δεκαετίας τού 1950, συνήθως με θέματα παρμένα από την καθημερινότητα τής ζωής, ακόμα και απλές κομεντί με φόντο τις σχέσεις των δύο φύλων. Μερικές από τις ταινίες αυτές δικαίως συγκαταλέγονται στις καλύτερες τού σκηνοθέτη. Οι ονειρικές σκηνές τού Bergman συνιστούν ατόφια όνειρα και παρουσιάζονται σαν τέτοια. Σαν στοιχείο σύγκρισης αξίζει να σημειωθεί ότι ο Dreyer κάνει τα ονειρικά του στοιχεία να φαίνονται αληθοφανή, ο Tarkovsky κάνει και τα αληθοφανή να φαίνονται ονειρικά, ενώ ο Fellini εντάσσει με μεγάλη ευκολία ονειρικές σκηνές μέσα σε πραγματικές. Δεν είναι τυχαίο ότι αυτοί οι τρεις σκηνοθέτες ήταν και οι αγαπημένοι τού Bergman.

Η παρουσία τής μουσικής στα έργα τού Bergman είναι ελάχιστη και ελλειπτική. Είναι όμως σαφής η αγάπη του στον Bach τού οποίου κομμάτια ακούγονται συχνά στα έργα του. Η καταθλιπτική τάση τού Bergman, που προκύπτει άλλωστε από τα έργα του, φαίνεται και από μια στιχομυθία σχετική με τον Bach, που είχε με τον αιώνιο φίλο του Erland Josephson, και την οποία μας μεταφέρει ο ίδιος στα απομνημονεύματά του. Κάποτε ο μεγάλος συνθέτης γύρισε από ένα ταξίδι και βρήκε τη γυναίκα του (την πρώτη) και δύο από τα παιδιά του νεκρά. Έγραψε τότε στο ημερολόγιό του «Θεέ μου, κάνε να μην χάσω τη χαρά μου» (που είναι και ο τίτλος μιας σπουδαίας μεταγενέστερης καντάτας του). «Έτσι κι εγώ», λέει ο Bergman, «έζησα όλη τη ζωή μου παρέα με αυτό που ο Bach αποκαλούσε χαρά του. Αυτή με έσωσε από κρίσεις και δυστυχίες. Σήμερα όμως» (μάλλον αναφέρεται στην αρχή τής δεκαετίας τού 1980) «νιώθω ότι αυτή τη χαρά τη χάνω. Το νιώθω οργανικά. Η χαρά μου χάνεται και αφήνει επώδυνα κενά και υγρές μεμβράνες που ξεραίνονται και πέφτουν σαν σκόνη.»

Ο ίδιος είχε ομολογήσει ότι αισθανόταν πως κινείται μέσα σε ένα χάος και πως, εάν δεν εργαζόταν για να παράγει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο ταινίες, το χάος αυτό θα τον απορροφούσε. Προσπαθούσε να κάνει έργα-προϊόντα, χρήσιμα στον κόσμο, και από κει και ύστερα αδιαφορούσε πλήρως για την υστεροφημία του.

Η μορφή των έργων τού Bergman (ειδικά μάλιστα μετά τα έργα της πρώτης του περιόδου) έχει τον χαρακτήρα τής μουσικής δωματίου, με λίγες βέβαια εξαιρέσεις. Προτιμά τις εσωτερικές σκηνές με τα γκρο πλάνα πάνω στα πρόσωπα των ηθοποιών, για να τονίσει το δράμα τού διαλόγου και των εσωτερικών συγκρούσεων και εντάσεων.

Πάντα προτιμούσε το ασπρόμαυρο από το χρώμα. Ακόμα και όταν αναγκάστηκε να αρχίσει να γυρίζει σε χρώμα. Πίστευε πως «όταν κάνεις ασπρόμαυρη ταινία, καλείς τους θεατές να δούνε οι ίδιοι τα χρώματα». «Το χρώμα αφαιρεί κάτι», έλεγε. Όταν έκανε τις «Μαριονέτες» για τη γερμανική τηλεόραση, τον παρακάλεσαν να γυρίσει έγχρωμη την ταινία, γιατί αλλιώς, όπως τού είπαν, οι τηλεθεατές θα νόμιζαν ότι είχε χαλάσει ο δέκτης τους. Ο Bergman τελικά, ο οποίος ήθελε την ταινία ασπρόμαυρη, αποφάσισε να την ξεκινήσει και να την τελειώσει έγχρωμη και το ενδιάμεσο και μεγαλύτερο μέρος της να το γυρίσει, όπως ήθελε, ασπρόμαυρο. Έτσι και οι τηλεθεατές δεν θα κινδύνευαν να μπερδευτούν.

Τα περισσότερα έργα του γυρίστηκαν με πολύ χαμηλό προϋπολογισμό, με την εξαίρεση τού «Φάνυ και Αλέξανδρος» και τής μάλλον αποτυχίας του «Το αυγό τού φιδιού» για την πραγματοποίηση τής οποίας ο παραγωγός Dino De Laurentis διέθεσε απεριόριστα ποσά. Είναι επίσης ενδιαφέρον το γεγονός ότι οι περισσότερες ταινίες του γυρίστηκαν σε ελάχιστο χρονικό διάστημα. Για παράδειγμα το «Μέσα από τον καθρέφτη σκοτεινά» χρειάστηκε μόλις ένα μήνα, το «Κραυγές και Ψίθυροι» σαράντα μέρες, ενώ μερικές από τις ταινίες τής πρώτης περιόδου γυρίστηκαν σε λιγότερες από είκοσι μέρες.

Οι μόνες ίσως αδυναμίες τού θαυμάσιου αυτού σκηνοθέτη, αδυναμίες που τον ακολουθούν σε πολλές ταινίες του, είναι –από την πλευρά τής μορφής– η τάση του για μια σχολαστική δομή και –από την πλευρά τού περιεχομένου– η άρνηση σχεδόν κάθε διεξόδου. Και όταν επιχειρείται μία διέξοδος, αυτή είναι η ίδια η αμφισημία τής ζωής. Η μεταφορά τής παροιμίας, δηλαδή, «μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα». Η αδυναμία αυτή τον εμποδίζει να απογειώσει τις ονειρικές του σκηνές, τις οποίες παρ’ όλα αυτά πάντοτε επιζητεί, και τού αποκλείει την κρυμμένη και αμφίβολη πλευρά των πραγμάτων, η οποία δίνει και τη δυνατότητα υπέρβασής τους. Θα μπορούσε βέβαια κάποιος να ισχυριστεί δικαίως ότι το ουσιαστικό περιεχόμενο των μπεργκμανικών ταινιών είναι αυτή ακριβώς η αδυναμία απογείωσης, η οποία υπηρετείται καλύτερα μέσα από την ασφυκτικά υπολογισμένη δομή. Εντούτοις, φαίνεται πως και ο ίδιος ο σκηνοθέτης είχε συνείδηση αυτής τής αδυναμίας του (αδυναμίας που είχε σχέση με την ιδιοσυγκρασία του και όχι με τις ικανότητές του) μια και όταν πέθανε ο Tarkovsky είπε για κείνον τα εξής: «Όταν ανακάλυψα τον Tarkovsky ήταν σαν ένα θαύμα. Ξαφνικά βρέθηκα στην πόρτα ενός δωματίου, τού οποίου τα κλειδιά δεν μου είχαν ποτέ δοθεί μέχρι τότε. Ήταν ένα δωμάτιο στο οποίο πάντοτε ήθελα να μπω και στο οποίο εκείνος εκινείτο ελεύθερα και άνετα. Ένιωσα να παίρνω κουράγιο και έμπνευση: κάποιος εξέφραζε ό,τι ήθελα πάντοτε να πω αλλά δεν ήξερα πώς να το πω. Ο Tarkovsky είναι για μένα ο πιο σπουδαίος, αυτός που εφηύρε μια νέα γλώσσα, αληθινή σε σχέση με την ουσία τού κινηματογράφου, έτσι όπως συλλαμβάνει τη ζωή σαν αντανάκλαση, τη ζωή σαν όνειρο».

Σε πάρα πολλές όμως ταινίες του ο Bergman πέτυχε να συνδυάσει την πραγματικότητα με την υπέρβασή της και οι αδυναμίες του τροφοδότησαν τότε τις αρετές του. Τέτοια παραδείγματα είναι κυρίως οι ταινίες: «Καλοκαιρινά παιχνίδια», «Χαμόγελα καλοκαιρινής νύχτας», «Αγριοφράουλες», «Πρόσωπο», «Μέσα από τον καθρέφτη σκοτεινά», «Χειμερινό φως», «Η σιωπή», «Περσόνα», «Ένα πάθος», «Από τη ζωή των μαριονετών» και όχι μόνο.

Με τους ηθοποιούς του αναπτύσσει διαρκείς και άρρηκτους δεσμούς. Με τις γυναίκες ηθοποιούς συνδέεται συχνά ερωτικά, χωρίς όμως να φτάνει στα δεσμά τού γάμου. Οι σχέσεις αυτές όμως διάρκεσαν πολύ λίγα χρόνια και δεν εμπόδισαν τη συνέχιση τής συνεργασίας του με αυτές. Παντρεύτηκε για πρώτη φορά σε ηλικία 25 ετών με την Else Fischer. Χώρισαν δύο χρόνια μετά. Παντρεύτηκε για δεύτερη φορά το 1945 με την Ellen Lindström. Χώρισαν πέντε χρόνια μετά. Παντρεύτηκε για τρίτη φορά το 1951 με την Gun Grut. Χώρισαν οκτώ χρόνια μετά. Παντρεύτηκε για τέταρτη φορά το 1959 με την Käbi Laretei. Χώρισαν δέκα χρόνια μετά. Τέλος, παντρεύτηκε για πέμπτη φορά το 1971 με την Ingrid von Rosen. Αυτή τη φορά έζησε είκοσι πέντε ευτυχισμένα χρόνια μαζί της μέχρι να τους χωρίσει ο θάνατός της, αφήνοντάς τον απαρηγόρητο. Ο θάνατος αυτός τού στοίχισε απίστευτα και τον έκανε (χωρίς ποτέ να προσεγγίσει οποιαδήποτε θρησκευτικότητα) να σκεφτεί τις άλλες πραγματικότητες που είναι σίγουρο ότι υπάρχουν και ότι τις αγνοούμε. Το γεγονός ότι ποτέ δεν πίστεψε πως δεν θα ξαναϊδωθεί με την Ingrid εισήγαγε στο τέλος τής ζωής του μια έστω αδιόρατη διάσταση ελπίδας. Ο Bergman απέκτησε εννέα παιδιά. Από την Else, τη Lena. Από την Ellen, την Anna, την Eva, τον Mats και τον Jan. Από την Gun, τον Ingmar. Από την Käbi, τον Daniel. Aπό την Ingrid, τη Maria. Και από τη σχέση του με τη Liv Ullmann, τη Linn.

Τα τελευταία χρόνια τής ζωής του τα πέρασε αποτραβηγμένος από κάθε κοινωνικότητα στο νησάκι Φόρε βλέποντας μόνο όσους ανθρώπους χρειαζόταν για τη δουλειά του, την οποία δεν εγκατέλειψε ποτέ. Κάθε Σάββατο έκανε ένα ωριαίο τηλεφώνημα με τον φίλο και συνεργάτη του, τον Erland Josephson. Διάβαζε και ξαναδιάβαζε βιβλία που αγαπούσε, και έβλεπε και ξανάβλεπε παλιές ταινίες. Σχετικά με αυτό το τελευταίο είχε πει σε μια συνέντευξή του: «Ξεγελιέται κανείς με τις παλιές εμπειρίες του. Λες, αυτό το φιλμ το έχω ξαναδεί. Αλλά τι; Δεν έχεις παρά τη σκιά μιας μνήμης γι’ αυτό που διηγείσαι. Ίσως τότε η σκιά μίας ή δύο εικόνων ή και μερικών ακόμα να σου ’ρχονται στη μνήμη. Στην πραγματικότητα όμως τα έχεις ξεχάσει όλα. Ακριβώς όπως όταν βρίσκεσαι μπροστά στη βιβλιοθήκη σου και σκέφτεσαι: Τι να διαβάσω τώρα, τους Αδελφούς Καραμαζώφ τους έχω ξαναδιαβάσει. Πότε όμως; Όταν σπούδαζα λογοτεχνία στα νιάτα μου. Και μετά το ξαναδιαβάζω το βιβλίο. Και είναι έργο συγκλονιστικό. Το ίδιο γίνεται και με το σινεμά. Πρόσφατα ξανάδα μερικές ταινίες τού Αγγελόπουλου στην κινηματογραφική λέσχη. Τον “”και το “Τοπίο στην ομίχλη” μεταξύ άλλων. Μου είχαν αρέσει εξαιρετικά όταν τις πρωτοείδα. Όμως τώρα δεν είναι τίποτα. Αυτές οι μακριές, μακρόσυρτες σκηνές μοιάζουν να μην οδηγούν πουθενά. Ύστερα ο Αγγελόπουλος φαίνεται να έχει απαρνηθεί ένα από τα πιο γοητευτικά πράγματα τού κινηματογράφου, εννοώ το γκρο πλάνο».

Στη διάρκεια τής ζωής του το όνομα τού Bergman συνδέθηκε με τα ονόματα πολλών σημαντικών ηθοποιών, οι περισσότεροι από τους οποίους αναδείχτηκαν μέσα από τις ταινίες του. Άλλωστε, ακόμα και όταν γύρισαν αξιόλογες ταινίες με άλλους σκηνοθέτες, συνέχισαν να χαρακτηρίζονται σαν «μπεργκμανικοί». Ο ίδιος ο Bergman ομολογεί ότι τους περισσότερους ρόλους τούς έχει γράψει έχοντας στο μυαλό του συγκεκριμένους ηθοποιούς. Οι κυριότερες γυναίκες ηθοποιοί είναι η Harriet Andersson (7 ταινίες), η Bibi Andersson (13 ταινίες), η Ingrid Thulin (10 ταινίες), η Gunnel Lindblom (5 ταινίες), η Liv Ullmann (11 ταινίες) και από τους άντρες ο Erland Josephson (15 ταινίες), ο Gunnar Björnstrand (19 ταινίες), ο Max von Sydow (13 ταινίες). Στις ταινίες του συνεργάστηκε επίσης με δύο μόνο οπερατέρ. Αρχικά, και μέχρι περίπου το 1960, με τον Gunnar Fischer και εν συνεχεία με τον περίφημο Sven Nykvist. Ο ίδιος είχε δηλώσει ότι προτιμούσε τη συνεργασία με τον Nykvist γιατί ο Fischer ήταν πολύ αναποφάσιστος. Όπως έλεγε χαρακτηριστικά «εγώ δεν μπορώ να κάνω ταινία χωρίς τον Sven, ενώ εκείνος μπορεί χωρίς εμένα».

Ο Bergman επηρέασε σειρά νέων σκηνοθετών. Ο ίδιος, αν επηρεάστηκε από κάποιον, ήταν από τον Carl Dreyer. Είχε όμως μεγάλο θαυμασμό για το έργο τού Fellini και, όπως αναφέραμε, τού Tarkovsky. Με τον Fellini άλλωστε τον συνέδεε και η κοινή τους «μαυρίλα», πράγμα ιδιαίτερα ενδιαφέρον αν σκεφτεί κανείς πόσο διαφορετικά την εξέφραζε ο καθένας. Και βέβαια πολύ συχνά εκδήλωσε τον θαυμασμό του για τον γερμανικό εξπρεσιονισμό, τα αμερικανικά φιλμ νουάρ και τον προπολεμικό γαλλικό κινηματογράφο. Οι ταινίες που αγαπούσε πολύ και έβλεπε και ξανάβλεπε ήταν η «Άμαξα φάντασμα» τού Sjöström, ο «Umberto D.» τού De Sica, η «Dolce Vita» τού Fellini, το «Χάραμα» τού Murnau, o «Καθρέφτης» τού Tarkovsky και «Οι διακοπές τού κυρίου Hulot» τού Tati. Θεωρούσε απολύτως υπερεκτιμημένο τον Orson Welles, ιδιαίτερα πληκτικό τον Godard και πολύ ικανό αλλά αφελή τον Hitchcock.

Από τα λίγα κείμενα που έχει γράψει ο ίδιος για την τέχνη του τα παρακάτω αποσπάσματα θα φανούν χρήσιμα για την πληρέστερη κατανόηση τού έργου του:

  • Υπάρχει πάντα μια διαρκής πάλη μέσα μου ανάμεσα στην ανάγκη μου να καταστρέψω και τη θέλησή μου να ζήσω. Κι αυτό δημιουργεί μια εσωτερική ένταση που κυριαρχεί και στον τρόπο που δημιουργώ και στην υλική μου ύπαρξη. Κάθε πρωί ξυπνώ με μια καινούργια οργή, μια καινούργια καχυποψία, μια καινούργια λαχτάρα για ζωή.
  • Προσπαθούμε να πετύχουμε δύο πράγματα ταυτόχρονα. Από τη μια την επικοινωνία με τους άλλους, που είναι το βαθύτερο ένστικτό μας, και από την άλλη την ασφάλεια. Με τη συνεχή επικοινωνία με τους άλλους ελπίζουμε ότι θα μπορέσουμε να δεχτούμε το φριχτό γεγονός τής ολοκληρωτικής μας ερημιάς. Ψάχνουμε αδιάκοπα για καινούργια σχέδια, καινούργια σχήματα, καινούργια συστήματα, για να μπορέσουμε να αποσοβήσουμε μερικά ή ολοκληρωτικά την επίγνωση τής δικής μας μοναξιάς. Αλλιώς δεν θα υπήρχαν θρησκείες.
  • Σήμερα λέμε πως κάθε μορφή τέχνης είναι πολιτική. Εγώ όμως λέω ότι κάθε μορφή τέχνης έχει σχέση με την ηθική. Πράγμα που τελικά καταλήγει στο ίδιο. Είναι θέμα στάσης.
  • Αν μπορείς να καταφέρεις τον μέσο άνθρωπο να κλείσει το στόμα του για ένα λεπτό μετά το πέσιμο τής αυλαίας, αν μπορείς να τον κάνεις να φτιάξει ένα σάντουιτς και να καθίσει στην κουζίνα να συζητήσει για πέντε λεπτά μετά την ταινία, αν μπορείς να τον κάνεις ξαφνικά ευτυχισμένο καθώς θυμάται μερικές σκηνές γυρίζοντας σπίτι του μετά την ταινία, αν μπορείς να τον κάνεις να βάλει ξαφνικά τα κλάματα, να τον συγκλονίσεις, να τον κάνεις να γελάσει, να τον κάνεις να νιώσει πιο ωραία ή πιο άσχημα, αν καταφέρεις να επηρεάσεις έστω και ελάχιστα τους ανθρώπους, τότε η ταινία εκπλήρωσε τον σκοπό της
  • Μια ταινία όταν δεν είναι ντοκιμαντέρ είναι ένα όνειρο. Και γι’ αυτό ο Tarkovsky είναι ο μεγαλύτερος όλων μας. Κινείται στον χώρο των ονείρων με τρόπο φανερό, χωρίς να εξηγεί οτιδήποτε. Άλλωστε τι θα μπορούσε να εξηγήσει; Είναι ένας οραματιστής που κατάφερε να σκηνοθετήσει τα οράματά του χάρη σε ένα μέσο που είναι ταυτόχρονα το πιο βαρύ και το πιο ελαφρύ από όλα. Όλη μου τη ζωή χτύπησα στην πόρτα αυτών των χώρων όπου εκείνος κινιόταν με άνεση […] Ο Fellini, ο Kurosawa, ο Buñuel κυκλοφορούν στις ίδιες γειτονιές με τον Tarkovsky. Ο Antonioni βρισκόταν στον σωστό δρόμο, αλλά χάθηκε, πνιγμένος από την ίδια του την ανία. Ο Méliès βρέθηκε πάντα εκεί χωρίς να το καλοσκεφτεί. Αλλά αυτός ήταν μάγος εξ επαγγέλματος.

Φιλμογραφία

  • Kris [Κρίση], 1946 α/μ
  • Det regnar på vår kärlek [Βρέχει πάνω στην αγάπη μας], 1946 α/μ
  • Skepp till Indialand [Ένα πλοίο για την Ινδία], 1947 α/μ
  • Musik i mörker [Μουσική στα σκοτάδια], 1948 α/μ
  • Hamnstad [Το λιμάνι], 1948 α/μ
  • Fängelse [Η φυλακή], 1949 α/μ
  • Törst [Η δίψα], 1949 α/μ
  • Till glädje [Προς τη χαρά], 1950 α/μ
  • Sånt händer inte här [Αυτό δεν θα συνέβαινε εδώ], 1950 α/μ
  • Sommarlek [Καλοκαιρινά παιχνίδια], 1951 α/μ
  • Kvinnors väntan [Μυστικά γυναικών], 1951 α/μ
  • Sommaren med Monika [Καλοκαίρι με τη Μόνικα], 1952 α/μ
  • Gycklarnas afton [Η νύχτα των σαλτιμπάγκων ή Ροκανίδια και πούλιες ή Η γυμνή νύχτα], 1953 α/μ
  • En lektion i kärlek [Ένα μάθημα αγάπης], 1954 α/μ
  • Kvinnodröm [Όνειρα γυναικών], 1955 α/μ
  • Sommarnattens leende [Χαμόγελα καλοκαιρινής νύχτας], 1955 α/μ, Ειδικό Βραβείο στις Κάννες
  • Det sjunde inseglet [Η έβδομη σφραγίδα], 1957 α/μ, Ειδικό Βραβείο στις Κάννες
  • Smultronstället [Αγριοφράουλες], 1957 α/μ, Χρυσή Άρκτος στο Βερολίνο
  • Nära livet [Στο κατώφλι τής ζωής], 1958 α/μ, Βραβείο σκηνοθεσίας στις Κάννες
  • Ansiktet [Πρόσωπο], 1958 α/μ, Ειδικό Βραβείο Επιτροπής στη Βενετία
  • Jungfrukällan [Η πηγή των παρθένων], 1960 α/μ, Oscar
  • Djävulens öga [Το μάτι τού διαβόλου], 1960 α/μ
  • Såsom i en spegel [Μέσα από τον καθρέφτη σκοτεινά], 1961 α/μ, Oscar
  • Natvardsgästerna [Χειμερινό φως ή Οι κοινωνούντες], 1962 α/μ
  • Tystnaden [Η σιωπή], 1963 α/μ
  • För at inte tala om alla dessa kvinnor [Όλες αυτές οι γυναίκες], 1964 έγχρ.
  • Persona [Περσόνα], 1966 α/μ
  • Vargtimmen [Η ώρα τού λύκου], 1968 α/μ
  • Skammen [Η ντροπή], 1968 α/μ
  • En passion [Ένα πάθος ή Τα πάθη τής Anna ή Το πάθος τής Anna ή Anna], 1969 έγχρ.
  • Riten [Η τελετουργία], 1969 α/μ
  • Beröringen [Η επαφή], 1971 έγχρ.
  • Viskningar och rop [Κραυγές και Ψίθυροι], 1972 έγχρ.
  • Scener ur ett äktenscap [Σκηνές από έναν γάμο], 1973 έγχρ.
  • Trollflöjten [Ο μαγικός αυλός], 1975 έγχρ.
  • Ansikte mot ansikte [Πρόσωπο με πρόσωπο], 1976 έγχρ.
  • Das schlangenei [Το αυγό τού φιδιού], 1977 έγχρ.
  • Höstsonaten [Φθινοπωρινή σονάτα], 1978 έγχρ.
  • Fårö-document [Το νησί μου Φόρε], 1979 έγχρ.
  • Aus dem Leben dert Marionetten [Από τη ζωή των μαριονετών], 1980 έγχρ. και α/μ
  • Fanny och Alexander [Φάνυ και Αλέξανδρος], 1982 έγχρ., Oscar
  • Efter repetitionen [Μετά την πρόβα], 1983 έγχρ.
  • Larmar och gör sig till [Συντροφιά με έναν κλόουν], 1997 έγχρ.
  • Saraband, 2003, για την τηλεόραση, έγχρ.