Πλάτων Ριβέλλης: Υπήρξε ένας νόμος στη Γαλλία στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα που έλεγε ότι κάθε ένας που κάνει φωτογραφίες, θα δωρίζει υποχρεωτικά από ένα αντίτυπο κάθε φωτογραφίας του στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλία. Αυτός ο νόμος νομίζω ότι ισχύει ακόμα, αλλά φυσικά έχει ατονήσει. Σκεφθείτε να πήγαιναν ακόμα όλοι Γάλλοι τις φωτογραφίες των διακοπών τους στο στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας.
Άρα, τίθεται ένα θέμα. Πού αρχίζει και πού τελειώνει η φωτογραφία που πρέπει να διατηρήσουν. Ένα δεύτερο θέμα είναι τι σημαίνει μουσείο. Τώρα πια, ίσως και λόγω των νόμων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όλοι κάνουνε μουσεία.
Το μουσείο έχει σαν πρώτο στόχο να διατηρεί κάτι, δηλαδή θα λέγαμε μια συλλογή. Βεβαίως, κάνει και εκθέσεις, βεβαίως ,έχει και παιδαγωγικό ρόλο. Αυτά όμως τα κάνουνε και τα διάφορα «κέντρα», όπως λέγονται. Άρα δεν είναι παράξενο ότι αν κοιτάξουμε στον κόσμο, ελάχιστα μουσεία φωτογραφίας υπάρχουν, ελαχιστότατα. Δηλαδή. χωρίς να το έχω εξετάσει το θέμα, δεν θυμάμαι τη στιγμή αυτή στην Αμερική, ας πούμε, ένα ειδικό μουσείο φωτογραφίας, αλλά υπάρχουν τμήματα σε μουσεία, όπως είναι το μουσείο μοντέρνας τέχνης, όπως είναι το Metropolitan, όπως είναι το Whitney. Έχουν ένα τμήμα φωτογραφίας. Και το κάθε μουσείο λίγο πολύ εξειδικεύεται.
Ο φιλότεχνος θα πήγαινε σε οποιαδήποτε έκθεση φωτογραφίας και για αυτό και τα μεγάλα μουσεία, όπως το ΜΟΜΑ της Νέας Υόρκης, έχουν μια μόνιμη έκθεση με τα αριστουργήματα τους που ξέρει ο άλλος ότι μπορεί να πάει να τα δει όπως πάει και βλέπει τους μεγάλους ζωγράφους σε ένα μουσείο. Βέβαια, στη φωτογραφία αυτό, το έχουμε πει κι άλλη φορά, έχει λίγο λιγότερη σημασία από τη ζωγραφική, διότι η φωτογραφία αναπαράγεται στα βιβλία πολύ καλά. Επομένως στη ζωγραφική δεν γίνεται να μην δεις το ζωντανό έργο, ενώ στη φωτογραφία αυτό δεν είναι τόσο απαραίτητο. Άλλα αν είχαμε εμείς την ευθύνη ενός μουσείου, θα έπρεπε να βάλουμε μια αρχή και ένα τέλος στο τι μαζεύουμε. Θα μαζεύαμε, ας πούμε, ιατρική φωτογραφία, θα μαζεύαμε διαστημική φωτογραφία;
Kαταρχήν ένα αρχείο δεν είναι μουσείο, δεν είναι έκθεση, είναι κάτι χρήσιμο για τους ειδικούς, αυτούς που θα κάνουν μια μελέτη. Έτσι ξεκίνησε το κατ’ εμέ πιο σημαντικό αρχείο - μουσείο στην Ελλάδα που είναι το Μουσείο Μπενάκη. Το Μουσείο Μπενάκη έχει ένα αρχείο για τις ανάγκες των ερευνητών, των μελετητών, των ιστορικών. Άρα λίγο πολύ αυτό το αρχείο είχε σχέση με την Ελλάδα, με την ελληνική φωτογραφία.
Η άνθηση της φωτογραφίας οδήγησε το μουσείο Μπενάκη να αναγάγει το αρχείο του σε ένα τμήμα φωτογραφικό παρόλο που εξακολουθεί να λέγεται φωτογραφικό αρχείο. H ειδοποιός διαφορά που το έκανε από αρχείο τμήμα, ή Μουσείο αν θέλετε, είναι ότι ξαφνικά άρχισαν να έχουν σημασία οι φωτογράφοι. Μέχρι δηλαδή πρότινος, μέχρι πριν από 20 χρόνια το Μουσείο Μπενάκη είχε φωτογραφίες, τώρα έχει αρχεία φωτογράφων. Από την ώρα που το υλικό του μπήκε κάτω από το όνομα φωτογράφων, η φωτογραφία πήρε τον πρώτο λόγο.
Το Μουσείο Μπενάκη ευτύχησε να έχει μερικούς σημαντικούς Έλληνες στο σύνολο της δουλειάς τους. Από όλους αυτούς που έχει το μουσείο ξεχωρίζω την Βούλα Παπαϊωάννου και σε δεύτερο βαθμό τον Δημήτρη Χαρισιάδη. Βεβαίως ο κόσμος ξέρει την Nelly΄s πιο πολύ, αλλά έχει και άλλα μικρότερης σημασίας αρχεία.
Ήδη το μουσείο Μπενάκη βρίσκεται σε ένα δίλημμα. Δεν μπορεί να παίρνει όλα τα αρχεία. Ίσως χρόνια πριν οποιοσδήποτε πήγαινε και του χάριζε φωτογραφίες, θα έλεγε ευχαριστώ. Τώρα πια δεν γίνεται. Πρέπει να υπάρχει μια επιλογή, μια επιλογή ποιότητας, μια επιλογή εποχής. Δηλαδή, πού εντάσσεται αυτός ο φωτογράφος; Αν, ας πούμε, έρθει ένα υλικό μιας εξαιρετικής επιστημονικής φωτογραφίας, δεν ξέρω αν θα έχει θέση σε αυτό το μουσείο. Μπορεί να βρει τη θέση του σε ένα άλλο μουσείο. Γι΄ αυτό πρέπει λίγο πολύ η φωτογραφία να μπαίνει κάπου που να ταιριάζει. Ας πούμε, το Μουσείο σύγχρονης τέχνης στην Αθήνα προφανώς έχει φωτογραφίες, αλλά δεν μπορεί να πάρει όλες τις φωτογραφίες ούτε καν όλες τις καλλιτεχνικές, πρέπει να μπουν ορισμένα κριτήρια.
Πρέπει να πω και κάτι ακόμα για το μουσείο Μπενάκη. Ένας ρόλος δύσκολος σε ένα μουσείο φωτογραφίας είναι, πρώτον, να έχει τη συλλογή του, την οποία να συντηρεί κάτω από πολύ ελεγχόμενες επιστημονικά συνθήκες. Να είναι προσβάσιμη στο κοινό για να τη μελετήσει. Να έχει ένα εργαστήριο συντήρησης διότι τα αρνητικά και οι φωτογραφίες χαλάνε. Και λίγο πολύ το μουσείο Μπενάκη αυτά τα έχει καταφέρει, υπάρχουν.
Νομίζω ότι τα μουσεία όλα, όχι μόνο της φωτογραφίες, το έχουν καταλάβει αυτό, πολλές φορές σε επικίνδυνο βαθμό, δηλαδή αναπτύσσονται περισσότερο οι δευτερεύουσες δραστηριότητες των μουσείων, όπως είναι τα σεμινάρια, τα workshops, τα καφενεία (που βεβαίως δεν είναι ευκαταφρόνητα), οι βιβλιοθήκες τους σε βάρος των εκθεσιακών χώρων και της συλλεκτικής πολιτικής.
Για τη δική μου αντίληψη, σε ένα μουσείο το πρώτο πράγμα που ζητάς από αυτό είναι να διατηρηθεί και να επιβιώσει. Εξάλλου (και ειρωνικά) η λέξη μουσείο σημαίνει κάτι παλιό, ένα παρελθόν που κρατάμε. Από εκεί και πέρα αυτή η διατήρηση, για να μην μείνει απλώς στο ψυγείο, πρέπει να αξιοποιηθεί με workshops, με σεμινάρια, με σχολικές επισκέψεις, με οπωσδήποτε παιδαγωγικές εκθέσεις. Διότι, ίσως η διαστροφή μου ως δασκάλου είναι ότι όταν κάνεις μια έκθεση δεν γίνεται να μην στοχεύεις σε κάτι καλό. Πρέπει να βοηθήσεις τον θεατή να το δει αυτό. Και όλα αυτά είναι μέσα σε μια πολιτική μουσείου, αλλά ξεκινάει πάνω από όλα από το τι συλλέγω, τι μαζεύω και βάζω στα αρχεία μου. Κι έτσι να μπορεί κι ο άλλος που έρχεται να ξέρει περίπου τι περιμένει να δει.
Πιστεύω ότι όλα τα μουσεία είναι ενδιαφέροντα και τα χρειαζόμαστε, αλλά πολλές φορές με ενοχλεί ότι αυτή η μνήμη γίνεται πολύ ελληνοκεντρική. Δηλαδή, βεβαίως η ιστορικότητα είναι πολύ σημαντική, αλλά φοβάμαι ότι αποφασίσαμε πολλοί ότι μόνο επειδή είμαστε μικρή χώρα, πουλάει η ελληνικότητά μας. Πιστεύω ότι έχουμε πολύ σημαντικούς καλλιτέχνες και ιδιαίτερα φωτογράφους που δεν είναι σωστό να χαρακτηρίζονται μόνον από την ελληνικότητά τους. Τώρα το μουσείο Μπενάκη βεβαίως, είναι ένα μουσείο το οποίο έχει σαν κεντρικό άξονα την ελληνικότητα. Είναι πολύ λογικό λοιπόν να στρέψει καταρχάς εκεί το ενδιαφέρον του. Εγώ θεωρώ ότι είναι πάρα πολύ σημαντικό ότι έχει προχωρήσει σε (εντός εισαγωγικών) καλλιτεχνική φωτογραφία και αισθητική αντίληψη της αξίας των φωτογραφιών και όχι μόνο λόγω ιστορικής σημασίας. Θεωρώ πολύ σημαντικό ότι ήδη κάνει εκθέσεις Ελλήνων φωτογράφων και ελπίζω ότι θα ανοιχτεί και σε εκθέσεις αλλοδαπών φωτογράφων. Όχι αναγκαστικά που να έχουν θέμα την Ελλάδα. Σιγά σιγά το παρελθόν μας και η μνήμη μας θα είναι πολύ μπλεγμένη με τους άλλους.